Hà Nội đã khởi công đồng loạt 5 tuyến metro mới với quy mô hơn 1,3 triệu tỉ đồng (tương đương 50 tỉ USD), đánh dấu bước ngoặt trong phát triển hạ tầng giao thông công cộng và tái thiết không gian đô thị thủ đô. Đây là lần đầu tiên một địa phương tại Việt Nam cùng lúc triển khai nhiều dự án đường sắt đô thị quy mô lớn như vậy.
Đột phá sau nhiều năm trì trệ
Phải mất gần 15 năm để Hà Nội hoàn thiện và vận hành 2 tuyến metro Cát Linh - Hà Đông và đoạn trên cao Nhổn - ga Hà Nội. Tuy nhiên, hiện nay thành phố đã có cú tăng tốc ngoạn mục khi là địa phương đầu tiên của cả nước cùng lúc khởi công 5 tuyến metro mới. Các tuyến này nằm trong quy hoạch phát triển mạng lưới 18 tuyến đường sắt đô thị của Hà Nội, đóng vai trò hạ tầng khung dẫn dắt phát triển không gian đô thị. Liên danh nhà thầu gồm Công ty CP Vinhomes và Công ty CP Đầu tư và Phát triển Đường sắt cao tốc VinSpeed (thuộc Tập đoàn Vingroup) là tổng thầu EPC các dự án.
Theo ông Vũ Đại Thắng, Chủ tịch UBND TP Hà Nội, Quy hoạch tổng thể thủ đô tầm nhìn 100 năm xác định phát triển theo mô hình đa cực, đa trung tâm. Hệ thống đường sắt đô thị được xem là hạ tầng khung chiến lược, trục động lực cho giao thông công cộng hiện đại và công cụ tổ chức lại không gian phát triển đô thị.
Hiệu quả thực tế từ hai tuyến metro hiện hữu
Sau những băn khoăn ban đầu, hệ thống metro Hà Nội với 2 tuyến hiện hữu đã vận hành trơn tru với sản lượng hành khách tăng nhanh. Ông Lê Bằng An, Tổng giám đốc Hanoi Metro, cho biết năm 2025, sản lượng vận chuyển hành khách đạt hơn 20,68 triệu lượt, vượt 7,13% so với kế hoạch. Doanh thu từ vé đạt trên 143 tỉ đồng, vượt 29,09% so với kế hoạch, góp phần giảm trên 31 tỉ đồng trợ giá từ ngân sách.
Đây là cơ sở thực tế cho thấy hiệu quả và yêu cầu cấp bách mở rộng mạng lưới metro. Đồ án Quy hoạch tổng thể thủ đô tầm nhìn 100 năm được thông qua hồi đầu năm đã xác định mục tiêu 1.200 km metro toàn thành phố. Dù là quy hoạch xa, nhưng những chuyển động nhanh chóng của Hà Nội cho thấy mục tiêu này hoàn toàn khả thi.
Metro đến đâu, đô thị phát triển đến đó
Lần đầu tiên quy hoạch xác định metro không chỉ là phương tiện di chuyển, mà còn hoạch định lại không gian đô thị Hà Nội với mục tiêu: metro đến đâu, đô thị phát triển đến đó. Kinh nghiệm từ Nhật Bản, Hàn Quốc cho thấy các tuyến đường sắt thúc đẩy phát triển đô thị theo mô hình TOD (Transit-Oriented Development) - lấy giao thông công cộng làm trung tâm. Sự phát triển đồng bộ của metro và chuỗi đô thị TOD dọc tuyến sẽ khai thác hiệu quả nguồn lực đất đai, tăng cường liên kết vùng và hiện thực hóa mô hình đô thị đa cực, đa trung tâm.
Theo Ban Quản lý đường sắt đô thị Hà Nội (MRB), mỗi nhà ga cần trở thành trung tâm tích hợp, thu hút dòng người, phát triển khu văn phòng, khu dân cư chất lượng cao và hệ sinh thái dịch vụ. TOD sẽ tạo nguồn thu hỗ trợ vận hành hệ thống. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà nước và khu vực tư nhân, cùng chia sẻ nguồn lực và lợi ích. Đây là sự dịch chuyển tư duy từ 'xây metro để phục vụ đô thị' sang 'xây đô thị quanh metro', tạo nền tảng cho cấu trúc đô thị đa trung tâm, giảm áp lực lên khu vực lõi trung tâm.
Tái cấu trúc không gian đô thị
PGS-TS Nguyễn Hồng Thái, Phó chủ tịch Hội Kinh tế Vận tải Đường sắt Việt Nam, nhận định metro là công cụ tái cấu trúc không gian đô thị và định hình mô hình phát triển mới của thủ đô. Trong nhiều năm qua, khu vực nội đô lịch sử chịu áp lực lớn về dân số, giao thông, hạ tầng và môi trường. Hà Nội đang triển khai hàng loạt dự án giãn dân, di dời cơ sở giáo dục, y tế, sản xuất ra ngoài trung tâm. Việc đồng loạt khởi công 5 tuyến metro là cơ hội vàng để hiện thực hóa quá trình tái thiết không gian đô thị, khi metro kéo giãn không gian và phân bổ lại dân cư, việc làm và hoạt động kinh tế.
Người dân sẽ chọn nơi ở gần ga
5 tuyến metro mới dự kiến hoàn thành vào năm 2030, kết nối đồng bộ với các tuyến số 3 và số 5 đang triển khai, hình thành mạng lưới giao thông công cộng liên thông trên toàn thành phố. PGS-TS Nguyễn Hồng Thái cho rằng điều quan trọng nhất là sự thay đổi trong văn hóa giao thông và cách tổ chức không gian đô thị.
Hiện nay, người dân Hà Nội vẫn chủ yếu phụ thuộc vào xe máy và phương tiện cá nhân. Khi mạng lưới metro hình thành đồng bộ theo mô hình TOD, người dân sẽ chuyển sang di chuyển đa phương thức, với metro là xương sống, kết nối xe buýt, xe đạp công cộng và các phương tiện trung chuyển khác. 'Các khu đô thị, trung tâm thương mại, văn phòng, dịch vụ sẽ phát triển xung quanh các nhà ga. Người dân sẽ lựa chọn nơi ở, nơi làm việc dựa trên khả năng tiếp cận giao thông công cộng, tương tự Tokyo, Seoul hay Singapore. Metro không chỉ thay đổi cách đi lại mà còn góp phần hình thành lối sống đô thị hiện đại, xanh và bền vững hơn', PGS-TS Nguyễn Hồng Thái chia sẻ.
Kết nối liền mạch là chìa khóa thành công
Ông Thái nhấn mạnh giá trị lớn nhất của đường sắt đô thị nằm ở tính kết nối mạng lưới. Trong quá trình triển khai, cần rà soát quy hoạch để bổ sung các ga trung chuyển, hành lang kết nối giữa các tuyến, kể cả không gian ngầm hoặc phương thức trung chuyển nhanh. Đồng thời, phải bảo đảm kết nối đồng bộ giữa metro với xe buýt, BRT, bãi đỗ xe Park & Ride, xe đạp công cộng... Cần xây dựng hệ thống vé điện tử liên thông, nền tảng dữ liệu dùng chung và trung tâm điều hành tích hợp để mang lại sự thuận tiện tối đa cho hành khách.
'Thành công của metro không nằm ở số kilomet đường ray được xây dựng, mà ở khả năng tạo ra mạng lưới kết nối liền mạch. Chỉ khi các tuyến metro vận hành như một hệ tuần hoàn thống nhất, Hà Nội mới có thể phát huy tối đa hiệu quả đầu tư, tạo động lực phát triển đô thị và từng bước hình thành một thủ đô văn minh, hiện đại, ngang tầm với các thành phố lớn trong khu vực và trên thế giới', PGS-TS Nguyễn Hồng Thái nhấn mạnh.
