Theo các chuyên gia giao thông, nhiều người đang hiểu chưa đúng về khái niệm "làn vượt xe" trên cao tốc. Không ít ý kiến lo ngại rằng việc bố trí làn vượt sẽ khiến cao tốc mất đi một làn lưu thông, đặc biệt trên các tuyến chỉ có hai làn mỗi chiều. Tuy nhiên, thực tế phương án này nhằm tổ chức lại cách sử dụng làn trái, thay vì để làn đường này bỏ trống.
Bản chất của làn vượt xe
Theo nhà báo Đức Thọ (báo Công Luận), việc tổ chức làn vượt không đồng nghĩa với việc trưng dụng làn trái và cấm phương tiện lưu thông. Xe vẫn được phép chuyển sang làn sát dải phân cách để vượt phương tiện chạy chậm hơn. Sau khi hoàn tất, nếu làn bên phải có khoảng trống phù hợp, người lái mới phải trở về. Như vậy, làn trái vẫn được sử dụng, nhưng có chức năng rõ ràng hơn: phương tiện chậm hơn ưu tiên đi bên phải, xe có nhu cầu đi lên chuyển sang trái rồi trở lại khi đủ an toàn.
Ông Thọ nhấn mạnh rằng Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ đã quy định phương tiện có tốc độ thấp hơn phải đi về bên phải theo chiều đi. Tuy nhiên, khó khăn hiện nay là việc nhận diện, chứng minh và xử lý các trường hợp một xe di chuyển chậm hơn dòng phương tiện nhưng vẫn cố tình giữ làn trái.
Không phải cắt bỏ làn cao tốc
Ông Thành Lê - Quản trị viên Diễn đàn giao thông OtoFun - cho rằng cần làm rõ tên gọi của loại làn này. Trên đường có nhiều làn cùng chiều, pháp luật hiện hành không mặc nhiên xem việc một xe đi lên trước phương tiện khác bằng làn riêng là hành vi "vượt xe" theo cách hiểu thông thường. Do đó, trước khi triển khai, cơ quan quản lý cần định nghĩa chính xác chức năng của làn sát dải phân cách, thời điểm tài xế được sử dụng và điều kiện bắt buộc phải rời làn. Theo ông Lê, có thể tạm hiểu đây là một "làn chạy nhanh", được tổ chức nhằm chuẩn hóa hành vi lái xe và hạn chế tình trạng chiếm dụng làn đường. Việc xác định thuật ngữ không chỉ mang tính câu chữ; nếu khái niệm không rõ, tài xế sẽ khó biết thế nào là sử dụng đúng làn, trong khi lực lượng chức năng cũng khó xử lý thống nhất.
Ông Nguyễn Quốc Bình - Quản trị viên Diễn đàn giao thông OFFB - bổ sung rằng quy mô hai làn không phải lý do để phủ nhận hoàn toàn mô hình này. Nhiều cao tốc, xa lộ tại châu Âu cũng chỉ có hai làn chính và một làn khẩn cấp, nhưng các phương tiện vẫn chủ yếu lưu thông bên phải, chỉ chuyển sang làn trái khi cần vượt. Nếu không duy trì một làn đủ thông thoáng để phương tiện đi lên, các xe chạy trong cùng dải tốc độ dễ đi song song, khiến xe phía sau không còn khoảng trống vượt và tốc độ trung bình của cả tuyến bị kéo xuống.
Cần áp dụng linh hoạt theo từng tuyến
Các chuyên gia nhấn mạnh rằng đề xuất về làn vượt xe không cần áp dụng đồng loạt trên toàn bộ hệ thống cao tốc. Theo ông Thành Lê, phương án này cần được thử nghiệm và đánh giá trước khi mở rộng. Ngoài số lượng làn xe, cơ quan quản lý phải xem xét mật độ lưu thông, cơ cấu phương tiện và điều kiện hạ tầng của từng tuyến. Một cao tốc có hai làn mỗi chiều nhưng mật độ xe thấp vẫn có thể nghiên cứu áp dụng. Ngược lại, những đoạn thường xuyên quá tải hoặc chưa được đầu tư đầy đủ cần cách tổ chức linh hoạt hơn. Thậm chí, trên cùng một tuyến, làn vượt có thể chỉ được bố trí tại một số đoạn đáp ứng điều kiện, không áp dụng xuyên suốt.
Nhà báo Đức Thọ cũng chỉ ra tác động kinh tế của việc tổ chức lại làn đường. Tốc độ giao thông liên quan trực tiếp đến thời gian vận chuyển, chi phí logistics và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Nếu mỗi chuyến hàng từ nhà máy đến cảng biển được rút ngắn, chi phí vận hành có thể giảm. Ngược lại, tốc độ lưu thông thấp và thời gian hành trình kéo dài sẽ làm tăng chi phí.
Phải làm rõ hành vi vi phạm
Theo các chuyên gia, thách thức lớn nhất không chỉ nằm ở hạ tầng mà còn ở ý thức và kỹ năng của người lái. Ông Thành Lê nhận định, một bộ phận tài xế hiện vẫn có thói quen giữ làn trái dù chỉ chạy ở tốc độ thấp hoặc vừa đạt tốc độ tối thiểu. Một số người thiếu kỹ năng quan sát, tăng tốc, chuyển làn để vượt rồi trở lại làn cũ an toàn. Do vậy, quy định phải làm rõ thế nào là "chạy liên tục" trong làn trái. Trên thực tế, có trường hợp phương tiện phải vượt nhiều xe liên tiếp hoặc chưa thể chuyển về bên phải do khoảng cách không bảo đảm an toàn. Nếu không quy định cụ thể, việc chấp hành và xử phạt dễ phát sinh tranh cãi.
Ông Nguyễn Quốc Bình cho rằng cơ quan quản lý cần phổ biến để tài xế hiểu đây là nguyên tắc bắt buộc, không phải khuyến nghị tùy nghi. Quan niệm "tôi đang chạy đúng tốc độ nên không cần nhường làn" cần thay đổi. Một phương tiện có thể không vượt tốc độ tối đa nhưng vẫn gây cản trở nếu cố tình giữ làn trái, trong khi bên phải đủ điều kiện lưu thông. Việc trở về làn phải sau khi vượt cần dần trở thành phản xạ và văn hóa của người lái.
Nhà báo Đức Thọ đề xuất cơ quan chức năng xây dựng tiêu chí cụ thể để xác định hành vi chiếm dụng làn trái. Chẳng hạn, một phương tiện vẫn giữ làn sát dải phân cách dù phía trước thông thoáng, làn bên phải đủ khoảng trống và nhiều xe khác phải vượt lên từ bên phải có thể được xem là dấu hiệu vi phạm. Khi tiêu chí được quy định rõ, hệ thống camera mới có thể hỗ trợ theo dõi và phát hiện phương tiện cố tình bám làn trái. Để áp dụng hiệu quả, quy định pháp lý, biển báo, vạch kẻ đường và hệ thống giám sát cần được triển khai đồng bộ.
