Vì Sao Cha Mẹ Phải Tự Tắt Điện Thoại? Xây Dựng Văn Hóa Đọc Cho Trẻ Từ Gia Đình
Trẻ em chịu ảnh hưởng đầu tiên và sâu sắc từ cư xử, hành động của những người thân trong gia đình, đặc biệt là cha mẹ. Sẽ rất khó để có một đứa trẻ yêu thích đọc sách nếu gia đình không đọc sách và trong nhà không có sách. Đây là thông điệp cốt lõi được nhấn mạnh trong bối cảnh phát triển văn hóa đọc trong kỷ nguyên công nghệ số.
Chỉ Thị 04: Đột Phá Trong Xây Dựng Văn Hóa Đọc
Chủ đề của cuộc hội thảo “Phát triển văn hóa đọc trong bối cảnh kỷ nguyên công nghệ số” đặt ra yêu cầu bức thiết về sự chuyển dịch của văn hóa đọc sang thời đại mới, nơi tiện ích công nghệ thay đổi thói quen con người. Gần đây, Chỉ thị số 04-CT/TW ngày 17/3/2026 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới được ban hành, với nội dung điểm nhấn: “Phát triển văn hóa đọc, lấy người đọc là trung tâm”. Chỉ thị nhấn mạnh việc xây dựng thói quen đọc sách trong cộng đồng, đặc biệt cho thiếu niên, nhi đồng – độ tuổi bản lề cho tiếp nhận tri thức.
Một giải pháp đột phá là đưa “tiết đọc sách” thành môn tự chọn trong hệ thống trường từ tiểu học đến trung học cơ sở. Điều này nhằm hình thành thói quen đọc sách, phát triển tư duy, và xây dựng xã hội học tập. Thủ tướng Chính phủ đã có dự thảo kế hoạch thực hiện, giao Bộ Giáo dục và Đào tạo nghiên cứu triển khai. Thành ủy TP.HCM cũng nhanh chóng dự thảo Thông tri, xác định mục tiêu đến năm 2030 xây dựng thành phố trở thành trung tâm xuất bản hiện đại, dẫn đầu cả nước.
Giải Pháp Thực Tiễn: Từ Gia Đình Đến Nhà Trường
Để hiện thực hóa các chính sách, cần sự phối hợp của ba trụ cột giáo dục: gia đình, nhà trường và xã hội. Gia đình đóng vai trò quyết định trong việc hình thành thói quen đọc sách cho trẻ. Một tủ sách gia đình, dù chỉ vài chục đầu sách, là bước khởi đầu thiết thực. Sách cho trẻ cần phù hợp lứa tuổi, có nhiều minh họa tranh ảnh để thu hút.
Tiết đọc sách trong trường học không nên chỉ là môn học nghĩa vụ. Cần đa dạng hóa bằng cách:
- Chọn thể loại sách hấp dẫn, phù hợp lứa tuổi.
- Mời nhân chứng lịch sử, nhà văn, hoặc người ở các ngành nghề chia sẻ.
- Tổ chức hoạt động trải nghiệm ngoài không gian nhà trường như thăm đường sách, nhà xuất bản.
- Tạo mini game đố vui, viết cảm nghĩ về sách.
Khoa học đã chứng minh, đọc sách giúp trẻ phát triển ngôn ngữ, trí tưởng tượng và trí thông minh. Thói quen này cần được vun đắp từ nhỏ, như câu nói của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Gốc có vững, cây mới bền”.
Không Gian Đọc: Từ Thư Viện Đến Cà Phê Sách
Chỉ thị 04 nêu rõ cần hình thành các thiết chế không gian văn hóa đọc hiện đại, thân thiện. Hiện nay, các không gian sách công cộng như thư viện, cà phê sách còn nhiều hạn chế về bài trí và chức năng. Để thu hút trẻ em và gia đình, cần tạo không gian đọc đa dạng, an toàn, với phòng đọc riêng cho trẻ, kết hợp vui chơi và trải nghiệm.
Ví dụ, thư viện Salaborsa ở Bologna, Italy, có phòng đọc cho trẻ với quy định nghiêm ngặt về vệ sinh và an toàn, nơi trẻ và cha mẹ cùng tương tác với sách. Ở TP.HCM, mô hình cà phê sách cần thực hiện đúng chức năng “uống và đọc”, thay vì chỉ dùng sách làm vật trang trí.
Đọc Sách Trong Thời Đại Công Nghệ: Thách Thức Và Cơ Hội
Trong kỷ nguyên số, thói quen đọc thay đổi nhanh chóng với sự xuất hiện của ebook, audiobook, và videobook. Để cạnh tranh với các tiện ích giải trí công nghệ, cần kết hợp đa dạng loại hình sách, từ sách giấy truyền thống đến sách tương tác có thể gấp mở hình ảnh. Điều này đòi hỏi sự sáng tạo từ cộng đồng giáo dục.
Một so sánh thực tế: trong khi thanh niên Việt Nam thường lấp đầy thời gian trống bằng TikTok hay Facebook, thanh niên phương Tây du lịch thường mang theo sách để đọc. Điều này phản ánh thói quen đọc được định hình từ nhỏ. Vì vậy, thay vì trao điện thoại cho trẻ, hãy trao sách phù hợp và khuyến khích: “Hãy cầm sách, và đọc”.
Xây dựng văn hóa đọc là hành trình bền bỉ, cần chiến lược lâu dài từ gia đình, nhà trường đến xã hội, như định hướng của Chỉ thị 04, để tạo nên một xã hội học tập bền vững trong thời đại công nghệ số.
