Hệ thống đại học tư thục tại Việt Nam đã trải qua hơn ba thập kỷ hình thành và phát triển, ghi nhận những bước tiến đáng kể về quy mô đào tạo và doanh thu. Tuy nhiên, so với các nước trong khu vực và trên thế giới, vị thế của các trường tư thục Việt Nam vẫn còn khiêm tốn, đặt ra câu hỏi liệu có thể xây dựng được những trường đại học tư thục đẳng cấp quốc tế hay không.
Quy mô đào tạo lớn, doanh thu ngàn tỉ đồng
Theo thống kê, Việt Nam hiện có 243 cơ sở giáo dục đại học, trong đó 68 trường là tư thục. Nhiều trường tư thục nằm trong top 10 cơ sở giáo dục đại học có quy mô đào tạo lớn nhất cả nước tính đến năm học 2024-2025. Đặc biệt, Trường ĐH Văn Lang đứng đầu cả nước (cả công lập và tư thục) với hơn 55.000 người học. Các trường khác như ĐH FPT có quy mô gần 45.000 người học, ĐH Cửu Long hơn 40.000 người học, ĐH Công nghệ TP.HCM và ĐH Nguyễn Tất Thành gần 40.000 người học, ĐH Duy Tân gần 38.000 người học.
Không chỉ quy mô lớn, nhiều trường đại học tư thục còn đạt doanh thu ngàn tỉ đồng, như ĐH FPT dẫn đầu với gần 4.377 tỉ đồng. Các trường như Văn Lang, Nguyễn Tất Thành, Công nghệ TP.HCM cũng nằm trong danh sách này. Một số trường tư thục liên tục góp mặt trong các bảng xếp hạng đại học uy tín thế giới như QS, US News, THE.
Vị thế khiêm tốn so với khu vực
Tuy nhiên, xét về tổng thể, hệ thống đại học tư thục tại Việt Nam vẫn chưa tạo được vị thế tốt như các nước trong khu vực. Theo số liệu từ Bộ GD-ĐT, số lượng trường đại học tư thục chỉ chiếm gần 28% tổng số cơ sở giáo dục đại học và chiếm 29% tổng quy mô sinh viên đại học trên toàn quốc. Tỷ lệ này rất thấp so với các nước châu Á.
Tiến sĩ Trần Đức Cảnh, nguyên thành viên Hội đồng quốc gia giáo dục và phát triển nhân lực nhiệm kỳ 2016-2021, hiện là Chủ tịch Viện Phát triển giáo dục ĐH Sài Gòn (SIHED), nhận định: “So với các nước như Nhật Bản, Hàn Quốc... thì tỷ lệ sinh viên trường tư của Việt Nam còn rất khiêm nhường. Hệ thống đại học tư thục Việt Nam còn non trẻ, chỉ mới thực sự phát triển khoảng 25 năm gần đây.”
Ông dẫn chứng: Nhật Bản có 624/813 trường đại học tư, chiếm 76,8% số trường và 73,8% lượng sinh viên. Hàn Quốc có tỷ lệ sinh viên trường tư chiếm 77%. Malaysia có 46% sinh viên theo học tại các trường tư. Trong khi đó, dù Mỹ chỉ có 27% sinh viên trường tư, nhưng các đại học hàng đầu như Harvard, MIT, Stanford, Yale đều là tư thục và đóng vai trò quan trọng.
Bài học từ các nước có đại học tư thục danh tiếng
Tiến sĩ Võ Văn Tuấn, Phó hiệu trưởng Trường ĐH Văn Lang, cho rằng: “Hệ thống đại học tư thục của các nước phát triển không chỉ nhằm xã hội hóa giáo dục hay bổ sung cho hệ thống công lập mà trở thành lực lượng dẫn dắt về tri thức, nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và đào tạo tinh hoa.” Theo ông, các trường này mạnh vì có triết lý giáo dục rõ ràng, tự chủ thực sự, quản trị hiện đại và minh bạch, gắn kết nghiên cứu với doanh nghiệp, huy động nguồn lực xã hội lớn và xây dựng niềm tin qua quá trình lâu dài.
Ông Tuấn nhấn mạnh: “Khác biệt cốt lõi nằm ở chỗ phần thặng dư tài chính được tái đầu tư cho giáo dục, nghiên cứu, học bổng, phát triển đội ngũ và xây dựng đại học dài hạn thay vì phân phối lợi nhuận như doanh nghiệp.” Đây là nền tảng giúp các đại học tư thục hàng đầu thế giới xây dựng niềm tin xã hội, thu hút cựu sinh viên hiến tặng, phát triển đội ngũ học thuật mạnh và đầu tư nghiên cứu dài hạn.
Tiến sĩ Nguyễn Quốc Anh, Phó hiệu trưởng Trường ĐH Công nghệ TP.HCM (HUTECH), cũng đồng quan điểm: “Nhìn vào các quốc gia phát triển, những đại học tư thục hàng đầu đã có lịch sử hàng chục, thậm chí hàng trăm năm. Họ không ngừng đầu tư vào chất lượng học thuật, nghiên cứu khoa học, thu hút giảng viên xuất sắc, xây dựng mạng lưới cựu sinh viên có tầm ảnh hưởng và duy trì liên kết thực chất với doanh nghiệp. Yếu tố then chốt là tính tự chủ cao trong quản trị và học thuật.”
Tư thục là “đầu tàu” dẫn dắt hệ thống giáo dục đại học
Trên bình diện toàn cầu, các đại học tư thục ở nhiều nước cạnh tranh mạnh mẽ với trường công lập, thậm chí là “đầu tàu” dẫn dắt hệ thống giáo dục đại học. Tại Mỹ, Harvard và MIT là những trường tư nhiều năm đứng đầu các bảng xếp hạng. Nhóm Ivy League gồm 8 đại học tư, cùng với Stanford, Johns Hopkins. Ở Hàn Quốc, tổ hợp S.K.Y danh tiếng chỉ có một trường công, còn lại là hai trường tư: ĐH Yonsei và ĐH Hàn Quốc. Các trường tư như Sungkyunkwan, Hanyang, Kyung Hee cũng chiếm vị trí cao trên bảng xếp hạng toàn cầu.
Tại Nhật Bản, các trường tư như Waseda, Keio, Ritsumeikan, Sophia là động lực thúc đẩy hệ thống. Theo Bộ Giáo dục Nhật Bản, hiện có 601 đại học tư đào tạo trực tiếp, chiếm khoảng 3/4 số trường đại học. Hàn Quốc có khoảng 200 đại học và hầu hết là trường tư. Trung tâm Thống kê giáo dục quốc gia Mỹ năm 2019 cho biết trong gần 4.000 đại học ở Mỹ, có 1.660 trường tư phi lợi nhuận và 697 trường tư vì lợi nhuận.
Tại Đông Nam Á, Malaysia và Philippines có hệ thống đại học tư thục mạnh, hoặc do các tập đoàn thành lập như Sunway, Công nghệ Petronas, Taylor’s, hoặc liên quan đến tổ chức tôn giáo như Ateneo de Manila, De La Salle, Santo Tomas. Những mô hình này cho thấy tiềm năng phát triển của các trường tư thục nếu có chiến lược đúng đắn và sự đầu tư dài hạn.
