Giữa ma trận các phương pháp giáo dục sớm, ngày càng nhiều bằng chứng khoa học cho thấy điều giúp não bộ trẻ phát triển tốt nhất không phải những bài học phức tạp, mà là những trải nghiệm phù hợp với cách bộ não học hỏi ngay từ những tháng đầu đời.
Cuộc đua kích thích não bộ khi trẻ còn trong nôi
Chị H. (29 tuổi, Hà Nội) chia sẻ: "Tôi từng nghĩ nếu không cho con học từ sớm thì sẽ chậm hơn các bạn." Chỉ vài tháng trước ngày sinh, chị đã tham gia nhiều hội nhóm nuôi dạy con trên mạng xã hội và liên tục bắt gặp những lời quảng cáo như "kích thích não phải", "phát triển IQ từ sơ sinh", "flashcard cho trẻ 0 tháng tuổi" hay "đồ chơi giúp tăng kết nối thần kinh". Chị H. nói: "Tôi càng tìm hiểu càng thấy nhiều phương pháp khác nhau. Có nơi khuyên cho trẻ nghe nhạc Mozart, có nơi nói phải dùng thẻ học từ khi mới sinh, trong khi nhiều chuyên gia lại bảo chỉ cần trò chuyện với con. Tôi không biết nên tin điều gì."
Băn khoăn của chị H. là tâm lý chung của nhiều cha mẹ trẻ. Theo báo cáo của Grand View Research, quy mô thị trường giáo dục mầm non toàn cầu đạt khoảng 279,3 tỷ USD năm 2023 và dự kiến tăng trưởng với tốc độ 7,1% mỗi năm đến năm 2030. Tuy nhiên, không phải phương pháp nào cũng được kiểm chứng bằng khoa học. Nhiều quan điểm đánh đồng việc "kích thích não bộ" với dạy trẻ càng nhiều càng tốt, trong khi các nhà khoa học phát triển đưa ra góc nhìn khác.
Não bộ trẻ sơ sinh tiếp nhận thế giới như thế nào?
Nghiên cứu của Tiến sĩ Renée Baillargeon, nhà tâm lý học phát triển tại Đại học Illinois (Mỹ), cho thấy ngay từ khoảng 2,5 đến 3 tháng tuổi, trẻ đã bắt đầu hình thành những kỳ vọng về cách thế giới vật lý vận hành. Theo bà, "ngay cả những trẻ sơ sinh rất nhỏ cũng sở hữu những kỳ vọng về các sự kiện vật lý", và những kỳ vọng này phát triển có hệ thống trong suốt năm đầu đời.
Baillargeon sử dụng phương pháp "Vi phạm kỳ vọng" (Violation of Expectation, VOE). Theo tổng quan của Đại học Illinois, các nhà nghiên cứu cho trẻ quan sát một sự kiện bình thường và một sự kiện đi ngược quy luật vật lý. Khi nhìn thấy điều "không hợp lý", trẻ chăm chú quan sát lâu hơn. Chẳng hạn, nếu một đồ vật biến mất sau tấm chắn rồi xuất hiện ở vị trí khác mà không đi qua khoảng trống, ngay cả trẻ vài tháng tuổi cũng tỏ ra ngạc nhiên. Điều đó cho thấy trẻ đã có hiểu biết sơ khai về sự tồn tại và chuyển động của vật thể.
Một phát hiện quan trọng khác là trẻ không học mọi quy luật cùng lúc. Não bộ chia thế giới thành nhiều nhóm tình huống, như vật bị che khuất, được đặt vào hộp hay được bao phủ bởi vật khác. Theo bài tổng quan trên PubMed Central, trẻ khoảng 3,5 tháng tuổi đã nhận ra điều bất hợp lý khi một vật cao bị che khuất hoàn toàn bởi tấm chắn thấp, nhưng phải đến khoảng 7,5 tháng tuổi mới áp dụng quy luật tương tự trong tình huống đặt vật vào hộp. Điều này cho thấy trẻ tiếp thu từng bước nhỏ, không tự động chuyển kiến thức từ tình huống này sang tình huống khác.
Kích thích não bộ đúng cách bắt đầu từ những điều giản dị
Những phát hiện của Tiến sĩ Renée Baillargeon mang đến thông điệp: não bộ trẻ được thiết kế để học hỏi thông qua quan sát và trải nghiệm, không phải tiếp nhận thật nhiều kiến thức trong thời gian ngắn. Theo Harvard Center on the Developing Child, một trong những cách hiệu quả nhất để thúc đẩy phát triển não bộ là các tương tác "Serve and Return", khi người lớn đáp lại những tín hiệu của trẻ như ánh mắt, tiếng ê a, nụ cười hay cử chỉ. Mỗi lần cha mẹ trò chuyện, mỉm cười, bế ẵm hoặc phản hồi lại âm thanh của con đều củng cố các kết nối thần kinh, hỗ trợ phát triển ngôn ngữ, cảm xúc và nhận thức.
Bên cạnh đó, trẻ cần được tự do khám phá thế giới bằng các giác quan. Những hoạt động đơn giản như chơi ú òa, cầm nắm đồ vật có kích thước và chất liệu khác nhau, quan sát đồ vật được đặt vào rồi lấy ra khỏi hộp hay theo dõi một quả bóng lăn đều giúp trẻ hình thành hiểu biết về sự tồn tại của vật thể, không gian và mối quan hệ nguyên nhân và kết quả. Các chuyên gia khuyến cáo không nên quá phụ thuộc vào màn hình điện tử. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), trẻ dưới 2 tuổi không nên tiếp xúc với màn hình, ngoại trừ gọi video với người thân. Thay vào đó, trẻ cần vận động, vui chơi và tương tác trực tiếp với người chăm sóc.
Sau thời gian tìm hiểu, chị H. quyết định không đăng ký các khóa học kích thích tư duy như dự định ban đầu. Chị chia sẻ: "Tôi nhận ra điều con cần nhất trong những năm đầu đời không phải là học thật nhiều, mà là có bố mẹ dành thời gian chơi, trò chuyện và khám phá thế giới cùng con." Một cái ôm, một cuộc trò chuyện hay trò chơi ú òa tưởng chừng bình thường lại có thể trở thành những "bài học" đầu tiên, đặt nền móng cho hành trình phát triển não bộ suốt đời.
