Sau những bất thường về điểm thi môn Toán tại Tuyên Quang, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội Nguyễn Đắc Vinh đề xuất nghiên cứu tách kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học. Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga, Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội, đã trao đổi với PV Tiền Phong về vấn đề này.
Một đề thi khó đạt hai tiêu chí
Bà Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng, về mặt pháp lý hiện chỉ tổ chức Kỳ thi tốt nghiệp THPT, nhưng kết quả lại phục vụ nhiều mục tiêu: xét công nhận tốt nghiệp, đánh giá chất lượng giáo dục phổ thông và là căn cứ tuyển sinh đại học. Do đó, kỳ thi đang "gánh" quá nhiều chức năng. Bà nhấn mạnh: "Đã đến lúc cần nghiên cứu tách rõ chức năng đánh giá tốt nghiệp THPT với chức năng tuyển sinh đại học. Nhưng điều cần bàn không phải là có tổ chức một hay hai kỳ thi, mà là xây dựng mô hình nào vừa bảo đảm chất lượng tuyển sinh, vừa không làm tăng áp lực, chi phí và bất bình đẳng đối với người học."
Theo bà, mô hình hiện nay giúp học sinh chỉ dự một kỳ thi tại địa phương, giảm chi phí đi lại, ăn ở và áp lực cho gia đình. Kết quả thi cũng tạo nguồn dữ liệu thống nhất cho nhiều trường đại học. Tuy nhiên, hạn chế lớn là một đề thi phải đồng thời đáp ứng hai yêu cầu khác nhau: đánh giá chuẩn đầu ra cho tốt nghiệp và phân hóa cao cho tuyển sinh đại học.
Hạn chế lớn nhất của mô hình hiện nay
Bà phân tích: "Đối với tốt nghiệp THPT, yêu cầu là đánh giá xem học sinh có đạt chuẩn đầu ra của chương trình giáo dục phổ thông hay không. Đề thi phải bảo đảm đa số học sinh hoàn thành chương trình đều có thể vượt qua. Trong khi đó, tuyển sinh đại học, nhất là với những ngành có tính cạnh tranh cao như y khoa, công nghệ, kỹ thuật hay luật, lại đòi hỏi khả năng phân hóa rất lớn." Một đề thi khó có thể cùng lúc đáp ứng tốt cả hai yêu cầu. Nếu đề thiên về đánh giá chuẩn đầu ra thì khả năng phân loại hạn chế; ngược lại, nếu quá chú trọng phân hóa sẽ tạo áp lực lớn cho mục tiêu xét tốt nghiệp.
Ủng hộ tách chức năng nhưng không quay lại hai kỳ thi
Bà Nguyễn Thị Việt Nga khẳng định ủng hộ tách chức năng, nhưng không đồng tình quay lại mô hình hai kỳ thi quốc gia quy mô lớn như trước năm 2015. Bà giải thích: "Nếu khôi phục một kỳ thi tốt nghiệp rồi tiếp tục tổ chức thêm một kỳ thi đại học bắt buộc đối với tất cả học sinh thì sẽ làm tăng áp lực, tăng chi phí xã hội, gia tăng luyện thi và tạo thêm bất lợi cho học sinh ở vùng sâu, vùng xa."
Theo bà, mô hình phù hợp hơn là kỳ thi tốt nghiệp THPT tiếp tục tổ chức theo hướng tinh gọn, tập trung đánh giá chuẩn đầu ra. Đối với tuyển sinh đại học, các cơ sở đào tạo cần phát huy quyền tự chủ, được lựa chọn phương thức tuyển sinh phù hợp, như sử dụng kết quả thi tốt nghiệp, học bạ chuẩn hóa, các kỳ thi đánh giá năng lực hoặc kết hợp nhiều tiêu chí. Tuy nhiên, quyền tự chủ phải đi cùng trách nhiệm giải trình: trường nào tổ chức phương thức riêng phải chứng minh tính khoa học, minh bạch, công bằng.
Bà cũng băn khoăn về xu hướng mỗi trường tổ chức một kỳ thi riêng, dẫn đến áp lực tăng. Bà đề xuất: "Nên phát triển một số kỳ thi chuẩn hóa dùng chung theo vùng hoặc theo nhóm trường, được tổ chức nhiều đợt, tại nhiều địa điểm và được nhiều cơ sở đào tạo công nhận."
"Hai trong một" không tự sinh ra gian lận
Về ý kiến cho rằng mô hình "hai trong một" là "lỗ hổng" dẫn đến tiêu cực, bà khẳng định: "Mô hình 'hai trong một' không tự sinh ra gian lận. Gian lận trước hết xuất phát từ con người, từ việc cố tình vi phạm quy chế, buông lỏng quản lý hoặc thiếu trách nhiệm trong tổ chức thực hiện." Tuy nhiên, bà thừa nhận rằng khi một kỳ thi đồng thời quyết định tốt nghiệp và cơ hội vào đại học, giá trị điểm số trở nên rất lớn, làm gia tăng áp lực thành tích và động cơ can thiệp nếu tổ chức còn sơ hở. Bà cho rằng mô hình hiện nay không phải nguyên nhân trực tiếp của tiêu cực, nhưng là yếu tố làm tăng sức nặng của kỳ thi.
Giải pháp cho kỳ thi thực chất, công bằng
Bà nhấn mạnh các giải pháp: xác định rõ mục tiêu kỳ thi; rà soát quy trình tổ chức theo nguyên tắc không để một cá nhân hoặc nhóm người chi phối khâu quan trọng; tăng cường thanh tra độc lập, kiểm tra đột xuất; ứng dụng công nghệ để phát hiện sớm dấu hiệu bất thường trong phổ điểm. Phân tích dữ liệu cần trở thành công cụ thường xuyên để cảnh báo sớm. Bên cạnh đó, cần có cơ chế bảo vệ người phản ánh tiêu cực và xử lý nghiêm vi phạm. Quan trọng nhất, mọi phương án xử lý sau sai phạm phải đặt quyền lợi hợp pháp của học sinh lên hàng đầu.
Lắp camera trong phòng thi cần nghiên cứu nghiêm túc
Về đề xuất lắp camera trong phòng thi, bà cho rằng đây là vấn đề cần nghiên cứu nghiêm túc. Camera có thể là công cụ hỗ trợ quan trọng, giúp phòng ngừa, xác minh sự việc và bảo vệ quyền lợi thí sinh lẫn cán bộ. Tuy nhiên, không nên coi camera là giải pháp duy nhất hay triển khai vội vàng. Việc lắp đặt trên diện rộng đặt ra yêu cầu về bảo vệ dữ liệu cá nhân, quy trình lưu trữ, chi phí, điều kiện kỹ thuật và tác động tâm lý. Bà đề xuất thí điểm tại một số địa phương đại diện các vùng miền, sau đó đánh giá hiệu quả trước khi mở rộng. "Camera chỉ là một lớp giám sát hỗ trợ, không thể thay thế vai trò của con người và các biện pháp quản lý khác," bà nói.
