Trung tâm Nghiên cứu Dân số và Sức khỏe châu Phi (APHRC) cho biết, số trẻ em không được đi học tại châu Phi đã vượt mốc 100 triệu vào năm 2025. Con số này từng giảm từ hơn 100 triệu vào năm 2000 xuống khoảng 90 triệu trong năm 2014, nhưng sau đó tăng trở lại. Xét theo tỷ lệ, tình hình có cải thiện trong giai đoạn 2000-2024, song chưa đủ nhanh để theo kịp tốc độ tăng dân số của châu lục.
Tỷ lệ thất học giảm nhưng chưa bền vững
Tỷ lệ trẻ em không được đi học giảm từ 37% xuống 20% ở bậc tiểu học, từ 47% xuống 35% ở bậc trung học cơ sở và từ 56% xuống 47% ở bậc trung học phổ thông. Mặc dù vậy, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) nhận định, tiến bộ trong việc đưa trẻ em đến trường đã chậm lại tại hầu hết các khu vực từ sau năm 2015. Khu vực miền nam sa mạc Sahara của châu Phi là nơi bị ảnh hưởng rõ nhất do dân số tăng nhanh và các cuộc khủng hoảng kéo dài.
Nguyên nhân chính: Tài chính suy yếu và Covid-19
Có hai nguyên nhân chính đẩy số trẻ em thất học tăng trở lại. Thứ nhất, tài chính giáo dục suy yếu khi hiệu ứng của các chính sách giáo dục cơ bản miễn phí từ đầu những năm 2000 dần giảm đi, nhiều nước không còn đủ khả năng duy trì miễn học phí. Thứ hai, tác động kéo dài của đại dịch Covid-19 khiến hàng triệu trẻ rời trường và không quay lại, dẫn đến tảo hôn ở trẻ em gái và lao động sớm ở trẻ em trai.
Các điểm nóng đáng lo ngại
Các khu vực như Sahel, Cộng hòa Trung Phi, Chad, Mauritania và miền bắc Nigeria là những điểm nóng, nơi cộng hưởng nhiều yếu tố cực đoan: bạo lực chính trị, biến đổi khí hậu khắc nghiệt và lịch sử tiếp cận giáo dục yếu kém. Hàng nghìn trường học đã phải đóng cửa do giao tranh. Trẻ em không chỉ mất cơ hội học tập mà còn đối mặt với nguy cơ bị bạo hành hoặc tuyển dụng làm binh lính. Hạn hán và thiên tai khiến nhiều gia đình mất sinh kế, buộc trẻ em phải bỏ học để phụ giúp gia đình hoặc đi làm thuê từ sớm.
Ngân hàng Thế giới cảnh báo vòng lặp nghèo đói
Ngân hàng Thế giới (WB) cảnh báo, riêng tại các khu vực đông và nam châu Phi, có thể có tới 66 triệu trẻ em, thanh thiếu niên và thanh niên thất học vào năm 2030 nếu không có thay đổi lớn về chính sách và đầu tư. Việc hơn 100 triệu trẻ em đứng ngoài cánh cổng trường học tạo ra một “vòng lặp nghèo đói” khó tháo gỡ. Các vấn nạn như tảo hôn và lao động trẻ em trở nên nghiêm trọng hơn. Bất ổn xã hội gia tăng khi một thế hệ thiếu kỹ năng và kiến thức khó tìm được việc làm ổn định, dễ dẫn đến tệ nạn xã hội hoặc bị lôi kéo vào các nhóm cực đoan.
Giải pháp từ các tổ chức quốc tế
UNESCO và Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) kêu gọi chính phủ các nước châu Phi và cộng đồng quốc tế tăng cường đầu tư vào hạ tầng giáo dục và bảo vệ trường học khỏi xung đột. Một số nước như Côte d’Ivoire, Ethiopia, Guinea, Madagascar và Mozambique đã cải thiện rõ rệt số trẻ em đến trường nhờ kết hợp ý chí chính trị với các chính sách có mục tiêu. Các biện pháp hiệu quả bao gồm trợ cấp tiền mặt có điều kiện, chương trình bữa ăn học đường, mở rộng mạng lưới trường lớp và chính sách giáo dục phổ cập. Ngược lại, Angola, Cape Verde, Lesotho, Nam Sudan và Zimbabwe hầu như không có tiến bộ do bất ổn chính trị, tăng trưởng yếu hoặc chi phí đi học quá cao.
Đồng bộ giải pháp để đảo ngược xu hướng
Việc đảo ngược xu hướng đòi hỏi một gói giải pháp đồng bộ. Các ưu tiên gồm: củng cố khung chính sách quốc gia với cam kết chính trị mạnh mẽ, bảo vệ ngân sách giáo dục, duy trì hỗ trợ xã hội có mục tiêu như bữa ăn học đường và trợ cấp tiền mặt, xóa các khoản phí trực tiếp ở bậc cơ bản, đồng thời ưu tiên các nhóm dễ bị tổn thương như trẻ em gái nghèo, trẻ khuyết tật, trẻ ở vùng sâu vùng xa và trẻ sống trong khu vực xung đột.
