Cổng Parabol của Đại học Bách khoa Hà Nội không chỉ là lối vào quen thuộc của nhiều thế hệ sinh viên mà còn gắn với những câu chuyện đặc biệt về kiến trúc, lịch sử và tinh thần khoa học của ngôi trường kỹ thuật hàng đầu cả nước. Hơn nửa thế kỷ tồn tại, công trình này đã trở thành biểu tượng khó thay thế trong ký ức của biết bao thế hệ.
Hình dáng đặc trưng và tên gọi dân gian
Tên gọi “cổng Parabol” xuất phát từ chính hình dáng cong của công trình, gợi liên tưởng đến đồ thị hàm số parabol quen thuộc trong toán học và kỹ thuật. Theo thời gian, cách gọi này được sinh viên truyền miệng rộng rãi và dần trở nên quen thuộc hơn cả tên gọi hành chính của cổng trường. Đường cong đặc trưng không chỉ tạo nên dấu ấn thị giác riêng biệt mà còn khiến nơi đây được nhắc nhớ như một phần bản sắc của Đại học Bách khoa Hà Nội.
Lịch sử xây dựng và ý nghĩa ban đầu
Cổng Parabol là một hạng mục trong dự án trang bị và xây dựng trường Đại học Bách khoa do Liên Xô giúp đỡ. Lễ khánh thành cùng các khu nhà C (trên khu đất góc đường Giải Phóng - Đại Cồ Việt) diễn ra vào năm 1965. Đây là dự án nhằm đào tạo kỹ sư công nghiệp, xây dựng miền Bắc xã hội chủ nghĩa, khởi động từ Kế hoạch 5 năm lần thứ nhất. Cổng Parabol từng là biểu tượng cho tinh thần hiện đại của một trường đại học kỹ thuật trong giai đoạn đất nước bắt đầu khôi phục và phát triển sau chiến tranh. Với nhiều sinh viên, khoảnh khắc bước qua cánh cổng ấy không đơn thuần là vào giảng đường mà còn mang ý nghĩa mở đầu cho hành trình theo đuổi khoa học và kỹ thuật.
Giai thoại về sóng soliton
Không chỉ nổi bật bởi hình dáng đặc biệt, cổng Parabol còn gắn với một giai thoại được lưu truyền nhiều năm trong cộng đồng Bách khoa. Theo truyện ngắn “Những Ngọn Sóng Soliton” của Trần Đức Trung, cảm hứng thiết kế tổng thể của trường được liên tưởng tới hình tượng sóng nước Hồ Gươm và “sóng soliton” - dạng sóng đơn độc nhưng bền bỉ, có thể vượt qua nhiều trở ngại mà không tan biến. Tác phẩm kể rằng sau khi hòa bình lập lại ở miền Bắc, Liên Xô hỗ trợ Việt Nam xây dựng một trường đại học kỹ thuật hiện đại ở phía Nam Hà Nội. Một kiến trúc sư Nga trong quá trình tìm hiểu văn hóa Thủ đô được nghe câu chuyện vua Lê Lợi trả gươm thần tại Hồ Gươm. Từ đó, ông hình dung những lớp sóng lan tỏa từ Hồ Gươm về phía Nam Hà Nội, trở thành cảm hứng cho tổng thể kiến trúc của trường.
Theo cách lý giải mang tính biểu tượng này, các đường lượn trên mái nhà C1, hệ thống hành lang nối giữa các dãy nhà và đặc biệt là cổng Parabol đều được xem như hình ảnh của những con sóng. Trong đó, cổng Parabol đại diện cho “ngọn sóng soliton” vượt lên khỏi đám đông, tượng trưng cho tinh thần sáng tạo, bền bỉ và dám chấp nhận thử thách của người làm khoa học. Dù vậy, hiện chưa có tài liệu chính thức từ nhà trường xác nhận giai thoại nói trên là ý tưởng thiết kế gốc của công trình. Nhiều nhà nghiên cứu và cựu sinh viên cho rằng đây là câu chuyện mang tính biểu tượng, được lưu truyền như một phần ký ức văn hóa đặc biệt của cộng đồng Bách khoa.
Vị thế biểu tượng qua thời gian
Trải qua hơn nửa thế kỷ cùng nhiều lần cải tạo khuôn viên, cổng Parabol vẫn là một trong những hình ảnh giàu tính nhận diện nhất của Đại học Bách khoa Hà Nội. Với nhiều cựu sinh viên, nơi đây không chỉ là công trình kiến trúc mà còn là dấu mốc gắn với tuổi trẻ, những năm tháng học tập và khát vọng vươn lên bằng tri thức. Người kỹ sư Nga thời đó muốn xây cánh cổng mang hàm ý đúng như ý nghĩa của ngọn sóng soliton - ngọn sóng cô độc vượt lên tất cả. Trong nhiều năm, sinh viên thường đùa rằng “bước qua cổng Parabol để đến đường Giải Phóng” như cách nói về việc hoàn thành những năm tháng học tập nhiều áp lực “thử thách thanh xuân”. Với vị thế là ngôi trường về kỹ thuật lớn nhất, lâu đời nhất của Việt Nam, Bách khoa nổi tiếng về chương trình học tập khắt khe, những kỳ thi nghiêm túc.
Hiện ngoài cổng Parabol trên đường Giải Phóng, Đại học Bách khoa Hà Nội còn có hai cổng khác nằm trên đường Đại Cồ Việt và Trần Đại Nghĩa. Dù cổng Trần Đại Nghĩa là nơi đi lại chính của sinh viên hiện nay, cổng Parabol vẫn được xem là biểu tượng giàu tính ký ức đối với nhiều thế hệ.
