Theo các nghiên cứu từ Gallup, Vietnamworks, McKinsey, PWC và nhiều tổ chức khác, mỗi năm có hơn 1 triệu học sinh tốt nghiệp THPT. Trong đó, 80% mong muốn vào đại học, nhưng chỉ 50% thực sự nhập học. Thống kê cho thấy 50% học sinh THPT cảm thấy lựa chọn ngành học chưa đúng hoặc chưa phù hợp với định hướng nghề nghiệp tương lai; 36% sinh viên mong muốn được chọn lại ngành học khác. Trong khi đó, 70% lao động trẻ chưa hiểu rõ các kỹ năng cần thiết cho công việc. Đáng chú ý, báo cáo của Gallup chỉ ra 75% sinh viên không cảm thấy được định hướng nghề nghiệp đầy đủ và không được kết nối với chuyên gia hướng nghiệp.
Phần lớn học sinh chọn ngành theo cảm tính
Tại sự kiện Future Fest diễn ra trong hai ngày 24-25/4 tại Hà Nội, PGS.TS Nguyễn Hữu Cương, Hiệu trưởng trường Đại học Phương Đông, bày tỏ lo ngại về thực trạng này. Ông cho biết những năm gần đây, các nhà trường đều nỗ lực đẩy mạnh định hướng nghề nghiệp. Tuy nhiên, nhiều sinh viên học xong năm thứ nhất mới nhận ra không phù hợp, phải nghỉ học để bắt đầu lại. Theo quy định, tỷ lệ nghỉ học năm thứ nhất không vượt quá 15%, đồng nghĩa khoảng 15% sinh viên thay đổi nghề sau năm đầu tiên. Ông Cương nhận định: "Đó là sự lãng phí rất lớn về tiền bạc và thời gian".
Nguyên nhân chủ yếu là định hướng nghề nghiệp chưa tốt. Học sinh chỉ tiếp nhận thông tin một chiều từ các trường, chưa hiểu bản chất ngành nghề. Khảo sát của Tập đoàn Giáo dục Văn Lang với hơn 10.000 học sinh lớp 12 cho thấy phần lớn các em chọn ngành theo cảm tính hoặc thông tin hạn chế. Bên cạnh đó, áp lực từ gia đình cũng là nguyên nhân quan trọng. Hiệu trưởng Đại học Phương Đông chỉ ra nhiều gia đình, thậm chí cả dòng họ quyết định ngành học thay con. Nhà trường từng phải thuyết phục phụ huynh để họ cho con theo đuổi đam mê thay vì ép buộc theo truyền thống.
Bà Đặng Thị Ngọc Dung, tiến sĩ từ Viện Karolinska, Thụy Điển, cũng cho rằng mong muốn và áp lực từ cha mẹ có thể ảnh hưởng nặng nề đến ước mơ thực sự của các em. Trong quá trình giảng dạy tại Đại học Y Hà Nội, bà từng gặp trường hợp sinh viên liên tục trượt môn từ năm nhất đến năm tư, nợ tới 5 môn chuyên ngành. Khi được hỏi, sinh viên này bật khóc và thừa nhận không thích học Y mà muốn làm nhà văn, nhưng bị gia đình ép buộc. Áp lực khiến bạn suy kiệt cả thể chất lẫn tinh thần. Bà Dung chia sẻ: "Những năm tháng tuổi trẻ lẽ ra phải hạnh phúc thì em ấy lại sống trong khổ sở và vật vã với một ngành học không thuộc về mình".
Chọn nghề bằng dữ liệu và trải nghiệm
Đưa ra lời khuyên về định hướng nghề nghiệp, bà Nguyễn Thị Liên, Giám đốc Chiến lược và Chuyển đổi tại Viindoo, cho rằng thay vì chọn ngành dựa trên cảm tính, lời khuyên của cha mẹ hay xu hướng mạng xã hội, người học cần có cách tiếp cận khoa học hơn. Các em có thể lên các mạng lưới nghề nghiệp như LinkedIn để xem mô tả công việc, yêu cầu tuyển dụng và mức lương thực tế. Bên cạnh đó, học sinh cần đặt câu hỏi về khả năng phát triển của ngành trong 5 năm tới và so sánh các yếu tố như môi trường làm việc, cơ hội thăng tiến.
Về phía gia đình, PGS.TS Đặng Thị Ngọc Dung khuyên thay vì áp đặt, cha mẹ nên đầu tư niềm tin cho con cái và trở thành người đồng hành. Họ đóng vai trò hỗ trợ con kiểm chứng năng lực và sở thích thông qua các trải nghiệm công việc thực tế, giúp các em tự đưa ra quyết định dựa trên dữ liệu: hoặc dấn thân một cách tự nguyện, hoặc chọn hướng đi khác phù hợp hơn nếu cảm thấy không hạnh phúc.
Với những sinh viên đã chọn sai ngành, PGS.TS Nguyễn Hữu Cương cho rằng nhà trường cần tư vấn kịp thời, đặc biệt là vai trò của giảng viên chủ nhiệm. Những dấu hiệu như không hứng thú, thấy việc học quá khó cần được nhận diện sớm. Nếu phát hiện không phù hợp, các em cần điều chỉnh ngay. Ông Cương nhấn mạnh: "Quan trọng là các em phải mạnh dạn thay đổi, mạnh dạn trao đổi với giảng viên và gia đình".
