Vụ việc tiêu cực trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 tại Tuyên Quang không chỉ đặt ra yêu cầu siết chặt quy trình bảo mật đề thi, bài thi và trách nhiệm của người làm công tác coi thi mà còn gợi mở một khoảng trống trong quy chế đối với thí sinh. Đó là khi chứng kiến hoặc biết có dấu hiệu gian lận, thí sinh có trách nhiệm gì? Thí sinh có bị liên đới?
Khoảng trống trong quy chế hiện hành
Sau khi vụ tiêu cực tại Tuyên Quang được phát hiện, dư luận đặt ra một câu hỏi: những thí sinh biết hoặc nhìn thấy dấu hiệu bất thường nhưng không báo cho giám thị có bị xem là vi phạm quy chế hay không? Vụ việc ở Tuyên Quang là một bài học đắt giá về công tác tổ chức kỳ thi.
Đối chiếu với Quy chế thi tốt nghiệp THPT hiện hành, có thể thấy nội quy dành cho thí sinh quy định khá đầy đủ những điều phải thực hiện và những hành vi bị nghiêm cấm như mang điện thoại, tài liệu vào phòng thi; trao đổi bài; sử dụng thiết bị thu phát thông tin; nhận hoặc truyền thông tin trong thời gian làm bài... Đồng thời, quy chế cũng quy định rõ các mức xử lý từ khiển trách, cảnh cáo đến đình chỉ thi đối với từng hành vi cụ thể.
Tuy nhiên, trong toàn bộ quy định này không có điều khoản nào yêu cầu thí sinh phải báo ngay khi phát hiện hành vi gian lận hoặc tiêu cực của người khác. Nói cách khác, nếu một thí sinh chỉ biết hoặc nghi ngờ có hành vi vi phạm nhưng không tham gia, không sử dụng kết quả gian lận thì việc im lặng, xét riêng theo quy chế thi hiện hành, chưa phải là căn cứ để xử lý kỷ luật.
Vai trò của thí sinh trong phát hiện tiêu cực
Xét cho cùng, trách nhiệm chính trong việc bảo đảm một kỳ thi nghiêm túc vẫn thuộc về hội đồng thi, giám thị, thanh tra và các lực lượng tổ chức kỳ thi. Nhưng nếu quy chế tạo được cơ chế để thí sinh chủ động phản ánh những dấu hiệu bất thường một cách an toàn, minh bạch và được bảo vệ, thì các em sẽ trở thành một 'kênh thông tin' quan trọng góp phần ngăn chặn tiêu cực ngay từ khi mới manh nha. Thực tế ở nhà trường phổ thông mà người viết đã từng thấy, nhiều học sinh rất trung thực. Họ bí mật báo cho giám thị trường hợp học sinh quay cóp trong đợt kiểm tra cuối kỳ, nhờ đó nhà trường chiết suất camera trong phòng và xử lý 'nguội' sau khi thi xong.
Tuy nhiên, khoảng trống này cũng khiến việc phát hiện tiêu cực ngay trong thời điểm diễn ra kỳ thi gặp nhiều khó khăn. Trong không ít trường hợp, những người ở gần hiện trường hoặc chứng kiến dấu hiệu bất thường lại chính là các thí sinh. Nếu không có cơ chế khuyến khích hoặc hướng dẫn rõ ràng, nhiều em sẽ lựa chọn im lặng vì lo ngại ảnh hưởng đến bài làm, sợ liên lụy hoặc đơn giản là không biết mình nên làm gì.
Đề xuất bổ sung quy chế thi dành cho thí sinh
Từ thực tế trên, có lẽ đã đến lúc Bộ GD-ĐT nghiên cứu bổ sung một số quy định nhằm hoàn thiện nội quy thi đối với thí sinh. Tuy nhiên, việc bổ sung cần theo hướng khuyến khích sự trung thực và bảo vệ người báo tin, thay vì biến học sinh thành lực lượng giám sát bắt buộc.
Trước hết, quy chế có thể bổ sung một điều khoản khẳng định quyền và trách nhiệm của thí sinh trong việc phản ánh dấu hiệu bất thường. Chẳng hạn, khi phát hiện có người sử dụng điện thoại, nhận đáp án hoặc có hành vi gian lận rõ ràng, thí sinh có thể báo ngay với giám thị hoặc trưởng điểm thi bằng hình thức phù hợp, bảo đảm không ảnh hưởng đến việc làm bài.
Quan trọng hơn, quy chế cần quy định cơ chế bảo vệ người báo tin. Một trong những lý do khiến học sinh ngần ngại lên tiếng là tâm lý sợ bị trả thù, sợ bị bạn bè xa lánh hoặc sợ chính mình bị nghi ngờ liên quan. Nếu Bộ GD-ĐT thiết kế được quy trình tiếp nhận thông tin bảo mật, người báo sẽ yên tâm hơn và việc phát hiện tiêu cực cũng hiệu quả hơn.
Bên cạnh đó, quy chế cũng nên làm rõ ranh giới giữa 3 trường hợp: không biết hành vi gian lận; biết nhưng không tham gia; biết và trực tiếp tham gia hoặc sử dụng kết quả gian lận. Việc phân định rõ sẽ giúp quá trình xử lý minh bạch, tránh tình trạng đánh đồng mọi thí sinh có mặt tại hiện trường đều có trách nhiệm như nhau.
Dù vậy, cũng không nên quy định cứng nhắc theo hướng 'thí sinh phát hiện tiêu cực mà không tố giác sẽ bị xử lý'. Đây là quy định rất khó áp dụng trên thực tế. Trong phòng thi, thí sinh đang tập trung làm bài, không phải lúc nào cũng có đủ căn cứ để khẳng định điều mình nhìn thấy là hành vi gian lận. Hơn nữa, việc chứng minh một thí sinh 'đã biết' hay 'không biết' cũng vô cùng phức tạp và dễ dẫn đến suy diễn.
Vụ việc ở Tuyên Quang là một bài học đắt giá về công tác tổ chức kỳ thi. Bên cạnh việc bịt kín các lỗ hổng trong khâu quản lý, đây cũng là thời điểm thích hợp để Bộ GD-ĐT rà soát và hoàn thiện nội quy dành cho thí sinh. Một quy chế tốt không chỉ quy định những điều cấm, mà còn định hướng cách ứng xử đúng đắn khi đứng trước những biểu hiện thiếu trung thực, từ đó góp phần xây dựng văn hóa thi cử công bằng và liêm chính.
