Thế hệ trẻ Việt Nam dành 7 tiếng/ngày online: Khi chiếc điện thoại trở thành “người chen ngang” mọi cuộc gặp. Người trẻ ngày nay có thể trò chuyện với cả thế giới, nhưng lại ngày càng khó nói chuyện thật với nhau.
Một chiều cuối tuần tại một quán cà phê ở Hà Nội, bốn bạn trẻ ngồi quanh một chiếc bàn sát cửa kính. Đã nhiều tháng kể từ lần cuối họ gặp mặt và trò chuyện với nhau. Nhưng chỉ ít phút sau khi ổn định chỗ ngồi, cả nhóm gần như… tách riêng ra cùng với chiếc điện thoại của mình. Người chụp ảnh đăng story, người trả lời tin nhắn công việc, người lướt TikTok trong vô thức. Những tiếng thông báo liên tục vang lên xen giữa vài câu chuyện đứt quãng. Họ ngồi cạnh nhau, nhưng tâm trí lại ở những không gian khác nhau. Nghịch lý ấy đang dần trở thành hình ảnh quen thuộc của đời sống hiện đại: càng kết nối bằng công nghệ, con người càng khó kết nối thật với nhau.
Ngọc Diệp (22 tuổi), một trong bốn người bạn tại bàn cà phê, chia sẻ bản thân từng có thói quen liên tục kiểm tra thông báo mỗi khi ở một mình. “Trước đây, chỉ cần một ngày không có mạng xã hội là mình thấy chán ngay. Nhưng giờ mình đang tập thói quen khi đã đi gặp bạn bè hay có mọi người xung quanh thì sẽ chủ động cất điện thoại để tập trung trò chuyện”, Diệp chia sẻ. Cô cho biết cảm giác bồn chồn trước đây thường xuất hiện ngay khi nghe tiếng tin nhắn hoặc nhìn thấy thông báo hiện lên trên màn hình. Đó là hệ quả của việc 'bình thường hóa' thiết bị số trong các cuộc gặp mặt trực tiếp.
Hội chứng “phubbing” (vừa sử dụng điện thoại, vừa phớt lờ người đối diện) xuất hiện ở khắp nơi, từ bàn ăn gia đình, quán cà phê, các buổi hẹn hò cho tới những cuộc tụ tập bạn bè. Sự can thiệp của công nghệ cũng khiến những cuộc đối thoại sâu sắc kéo dài hàng giờ dần bị thay thế bằng vài câu nhắn ngắn, icon cảm xúc hoặc những đoạn video gửi qua màn hình. Dưới góc nhìn công nghệ, xu hướng này giải thích vì sao nhiều người trẻ ngại gọi điện trực tiếp. Họ chọn nhắn tin vì họ có thêm thời gian suy nghĩ, chỉnh sửa câu chữ và tránh áp lực phải phản hồi ngay lập tức. “Nhắn tin giúp mình kiểm soát nội dung tốt hơn trước khi trả lời. Nhận ra bản thân đang có xu hướng lười nói chuyện trực tiếp, mình đang cố gắng cởi mở hơn để không bị phụ thuộc vào màn hình”, Diệp bày tỏ quyết tâm.
“Nhiều mình” nhưng lại cô đơn
Xét dưới góc độ dữ liệu số, hành vi của Ngọc Diệp và nhóm bạn không phải là cá biệt. Theo báo cáo "Digital 2026: Vietnam" do We Are Social và Meltwater thực hiện, Việt Nam hiện có khoảng 85,6 triệu người dùng Internet, tương đương 84,2% dân số. Trong đó, số người dùng mạng xã hội đạt khoảng 79 triệu người (chiếm 77,7% dân số). Đáng chú ý, nhóm tuổi từ 18-34 chiếm tỷ trọng áp đảo về thời gian online, phản ánh thực trạng một thế hệ phân phối phần lớn quỹ thời gian sinh hoạt cho các giao diện hiển thị kỹ thuật số.
Dữ liệu phân tích hành vi cũng chỉ ra luồng dữ liệu di động không còn đơn thuần phục vụ mục đích liên lạc mà đã tái định hình toàn bộ nhịp sống hàng ngày. Trung bình, một người dùng Việt Nam dành từ 6 đến 7 tiếng mỗi ngày trên không gian mạng. Ban ngày xử lý luồng công việc trước máy tính, tối đến dữ liệu tiếp tục đổ về qua các thuật toán phân phối của TikTok, Reels hay luồng tin nhắn chưa xử lý xong. Hệ quả là tỷ lệ thời gian dành cho việc kết nối tương tác trực tiếp bị thu hẹp đáng kể, giảm đáng kể so với giai đoạn 5 năm trước đó.
Để giải mã bản chất của việc phụ thuộc này, các chuyên gia công nghệ và tâm lý học chỉ ra rằng đây là một thay đổi có chủ đích. Các nền tảng mạng xã hội tối ưu hóa UI/UX và thuật toán giữ chân người dùng ở mức tối đa thông qua cơ chế thông báo đẩy (push notifications), lượt thích mang tính định lượng, video ngắn định dạng dọc và hệ thống AI cá nhân hóa dữ liệu ngầm. Cơ chế này tác động trực tiếp đến thần kinh học. Mỗi phản hồi tương tác thành công sẽ kích thích não bộ tiết ra dopamine, là chất dẫn truyền thần kinh tạo cảm giác thỏa mãn tức thì. Tần suất lặp lại liên tục biến hành vi cầm điện thoại từ chủ động sang phản xạ vô thức. Ngược lại, một cuộc trò chuyện trực tiếp cần phản hồi ngay lập tức lại tiêu tốn nhiều tài nguyên năng lượng hơn của não bộ: phải xử lý đồng thời dữ liệu hình thể, quan sát cảm xúc trực quan và phản hồi mà không có công cụ hỗ trợ.
PGS.TS Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội), nhận định với VTV rằng thói quen dùng mạng xã hội liên tục và duy trì trạng thái trực tuyến quá lâu đang đẩy thế hệ trẻ đối mặt với nguy cơ căng thẳng, giảm khả năng tập trung cũng như rơi vào tình trạng kiệt quệ về mặt tâm lý. Chính vì vậy, ông nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chủ động rời xa không gian mạng để có những khoảng lặng tái tạo năng lượng.
Môi trường số còn tạo ra áp lực hiển thị thông tin khi người dùng chỉ tiếp cận với các nội dung đã qua tinh chỉnh, cắt dựng hoàn hảo. Điều này gián tiếp làm tăng 35% chỉ số lo âu xã hội ở những người dùng trẻ khi họ phải quay lại với các bối cảnh đời thường, nơi cảm xúc thật không thể áp dụng các lệnh "Xóa" hay "Chỉnh sửa".
Hoàng My (25 tuổi), làm công việc KOL, cho biết tính chất công việc đòi hỏi cô phải duy trì tỷ lệ tương tác trực tuyến gần như 24/7. “Có những giai đoạn phân tích chỉ số kênh tụt giảm làm mình rất áp lực, cứ nằm lướt điện thoại trong vô thức dù cơ thể đã mệt nhoài. Thói quen xử lý luồng thông tin liên tục đó vô tình theo mình ra cả đời sống, khiến mình nhận ra bản thân bắt đầu lơ là các kết nối với gia đình và bạn bè”, My thẳng thắn nhìn nhận. Khi nhận thấy khả năng tương tác trực tiếp bị suy giảm và xuất hiện khoảng trống tâm lý mỗi khi ngắt kết nối, My đã chủ động lên kế hoạch tái cấu trúc lại thời gian biểu của mình.
Thực trạng này được phản ánh rõ qua biểu đồ sức khỏe tinh thần. Theo các dữ liệu nghiên cứu từ UNICEF Việt Nam phối hợp cùng các tổ chức y tế, ước tính có từ 15% đến 30% thanh thiếu niên và người trẻ tại Việt Nam đang phải đối mặt với các vấn đề tâm lý như lo âu, cô đơn bệnh lý hoặc quá tải dữ liệu. Một nghịch lý công nghệ đang xuất hiện phổ biến hiện nay: tỷ lệ người theo dõi tỷ lệ nghịch với khả năng thiết lập kết nối sâu sắc; một cá nhân có thể sở hữu hàng nghìn bạn bè nhưng lại thiếu hụt một liên hệ đáng tin cậy để chia sẻ khi xảy ra khủng hoảng tâm lý đời thực.
Tìm lại cuộc sống thật
Giữa nhịp sống luôn sáng màn hình, ngày càng nhiều người trẻ bắt đầu tìm cách cân bằng lại cuộc sống thật. Các workshop làm gốm, vẽ tranh, đọc sách, cắm trại ở nơi không có sóng điện thoại hay xu hướng “digital detox” cuối tuần đang dần trở nên phổ biến hơn trong giới trẻ thành thị. Nhiều người dùng trẻ hiện nay bắt đầu áp dụng các giao thức tự quản lý: tắt toàn bộ thông báo ứng dụng không thiết yếu sau giờ làm, đặt giới hạn thời gian sử dụng điện thoại cho các app giải trí, hoặc thiết lập quy tắc "không màn hình" trong các buổi họp mặt.
Hoàng My cho biết cô đang thiết lập lại ranh giới giữa công việc kỹ thuật số và cuộc sống thực dù quy trình này cần thời gian để thích ứng. “Công việc hệ thống yêu cầu mình phải online, nhưng hiện tại mình đã đặt bộ lọc thời gian nghiêm ngặt hơn. Mình cố gắng tăng tần suất bước ra ngoài, đầu tư cho các buổi gặp mặt chất lượng trực tiếp thay vì chỉ phân phối năng lượng cho việc lướt điện thoại vô định”, My chia sẻ về những chuyển biến tích cực của bản thân.
Công nghệ, mạng xã hội hay thiết bị di động bản chất là những công cụ tối ưu hóa hiệu suất, giúp con người nới rộng biên giới thông tin và tăng tốc độ xử lý dữ liệu chỉ bằng các thao tác chạm. Tuy nhiên, khi các chỉ số tương tác số tăng lên nhưng tần suất đối thoại thực tế giảm xuống, sợi dây liên kết giữa con người sẽ dần dịch chuyển sang trạng thái lỏng lẻo. Trong thời đại mà mọi thứ đều có thể online, có lẽ điều khó nhất lại là học cách hiện diện thật sự trước một người khác, biết lắng nghe, nhìn vào mắt nhau và trò chuyện mà không bị ngắt quãng bởi một tiếng thông báo bất chợt vang lên.
