Cứ 6 người trên thế giới lại có 1 người đang trải qua cảm giác cô đơn, một tình trạng không chỉ gây tổn thương tinh thần mà còn âm thầm tàn phá gan, thận và tim mạch. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), cô lập xã hội có liên quan đến khoảng 871.000 ca tử vong mỗi năm, tương đương gần 100 người mỗi giờ. Điều này cho thấy sức khỏe xã hội – chất lượng các mối quan hệ và cảm giác thuộc về cộng đồng – đang trở thành một trụ cột quan trọng không kém sức khỏe thể chất và tinh thần.
Sức khỏe xã hội: Trụ cột thứ ba của sức khỏe toàn diện
Theo Kasley Killam, nhà khoa học xã hội và tác giả cuốn "The Art and Science of Connection", sức khỏe thường được nhìn nhận qua hai khía cạnh là thể chất và tinh thần, nhưng thiếu mất một mảnh ghép quan trọng: sức khỏe xã hội. Nếu sức khỏe thể chất phản ánh tình trạng cơ thể, sức khỏe tinh thần phản ánh trạng thái cảm xúc, thì sức khỏe xã hội chính là chất lượng các mối quan hệ, khả năng kết nối và cảm giác thuộc về một cộng đồng. Trong bài diễn thuyết TED nổi tiếng, Killam nhấn mạnh rằng ngay cả một người ăn uống điều độ, tập luyện chăm chỉ vẫn có thể cảm thấy trống rỗng nếu thiếu những kết nối xã hội có ý nghĩa.
WHO cũng đồng tình với quan điểm này, coi kết nối xã hội là một trong những ưu tiên mới của y tế công cộng toàn cầu. Báo cáo năm 2025 của tổ chức này chỉ ra rằng cô đơn không chỉ là cảm xúc nhất thời mà đã trở thành vấn đề sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng. Trong bối cảnh con người dành nhiều thời gian cho mạng xã hội và công việc trực tuyến, việc có hàng trăm người theo dõi trên internet không đồng nghĩa với việc có một mạng lưới quan hệ đủ bền chặt để sẻ chia hay tìm kiếm sự hỗ trợ.
Mối quan hệ tốt giúp sống lâu hơn
Các nghiên cứu khoa học đã chứng minh rằng sức khỏe xã hội tác động trực tiếp đến cơ thể. Khi duy trì các mối quan hệ tích cực, cơ thể giảm sản sinh hormone căng thẳng cortisol, tăng tiết oxytocin – hormone gắn kết và hạnh phúc, từ đó cải thiện giấc ngủ, tăng cường miễn dịch và giảm nguy cơ mắc bệnh mạn tính. Nghiên cứu Harvard Study of Adult Development, kéo dài gần 90 năm, cho thấy yếu tố dự báo mạnh mẽ nhất cho một cuộc sống khỏe mạnh và hạnh phúc không phải thu nhập, địa vị hay chỉ số cholesterol, mà là chất lượng các mối quan hệ.
Một phân tích tổng hợp của Đại học Brigham Young (Mỹ) trên hơn 300.000 người tham gia cho thấy những người có mối quan hệ xã hội tốt có khả năng sống sót cao hơn khoảng 50% so với người ít kết nối, mức ảnh hưởng tương đương với việc bỏ hút thuốc lá và lớn hơn nhiều yếu tố nguy cơ khác. Ngược lại, WHO cảnh báo cô lập xã hội và cô đơn kéo dài làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch, đột quỵ, tiểu đường tuýp 2, suy giảm nhận thức, lo âu và trầm cảm.
Những cuộc gặp gỡ nhỏ tạo nên thay đổi lớn
Chị Hà An (39 tuổi, Hà Nội) chia sẻ câu chuyện thay đổi lối sống của mình. Thay vì đăng ký các lớp tập cường độ cao, chị chọn đi bộ mỗi sáng quanh khu vực sinh sống. Ban đầu mục tiêu chỉ là vận động, nhưng chính những cuộc gặp gỡ trên cùng cung đường đã giúp chị duy trì thói quen này. "Mỗi sáng đều gặp những gương mặt quen thuộc, từ cô bán nước, bác lớn tuổi đến những người cùng đi bộ. Dần dần, mọi người bắt đầu chào hỏi, hỏi han nhau rồi hẹn cùng đi. Có hôm chỉ trò chuyện vài phút nhưng cả ngày tôi đều thấy tinh thần nhẹ nhõm hơn", chị kể. Chính sự kết nối ấy giúp việc vận động trở thành khoảng thời gian được mong đợi, cải thiện sức khỏe thể chất, giảm căng thẳng và ngủ ngon hơn.
Nhà khoa học xã hội Kasley Killam đề xuất quy tắc 5-3-1 để cải thiện sức khỏe xã hội: mỗi người nên tương tác với 5 người khác nhau mỗi tuần, duy trì ít nhất 3 mối quan hệ thân thiết và dành khoảng 1 giờ mỗi ngày cho những kết nối có ý nghĩa, như gặp gỡ, gọi điện hay trò chuyện với gia đình, bạn bè thay vì lướt mạng xã hội. Theo bà, sức khỏe xã hội không phụ thuộc vào số lượng người quen hay lượt theo dõi, mà nằm ở chất lượng mối quan hệ và cảm giác thuộc về một cộng đồng. Đó có thể là nhóm bạn chạy bộ, hàng xóm thường xuyên trò chuyện, đồng nghiệp hỗ trợ lẫn nhau hay những cuộc gặp gỡ lặp lại mỗi sáng trên một tuyến đường quen thuộc.
Trong xã hội hiện đại, khi con người dễ rơi vào trạng thái cô đơn dù luôn "kết nối" qua màn hình, việc dành thời gian vun đắp các mối quan hệ ngoài đời thực đang trở thành phần không thể thiếu của lối sống lành mạnh. Những bữa cơm gia đình, cuộc hẹn với bạn cũ hay lời chào với người đồng hành trên cung đường đi bộ tưởng nhỏ bé nhưng góp phần nuôi dưỡng cảm giác gắn kết và nâng cao chất lượng cuộc sống. Khoa học đã chứng minh rằng sức khỏe không chỉ đo bằng huyết áp, cân nặng hay số bước chân – chất lượng các mối quan hệ cũng là một "chỉ số" quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến hạnh phúc và tuổi thọ. Khi con người biết dành thời gian cho những kết nối chân thành, họ không chỉ chăm sóc sức khỏe tinh thần mà còn đầu tư cho một cuộc sống khỏe mạnh và bền vững hơn trong tương lai.
