Sông Son chảy qua xã Phong Nha, tỉnh Quảng Bình, dài hơn 12km, nằm trong lòng Di sản Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng. Tận dụng các điều kiện tự nhiên thuận lợi, người dân địa phương đã phát triển mô hình nuôi cá lồng trên sông Son. Nghề này không chỉ giải quyết việc làm, tăng thu nhập mà còn góp phần phát triển kinh tế vùng và du lịch địa phương.
Lợi thế từ dòng sông di sản
Bắt nguồn từ hệ thống sông ngầm trong quần thể hang động đá vôi Phong Nha - Kẻ Bàng, sông Son quanh năm trong xanh, mát lạnh và ít chịu tác động của ô nhiễm. Nguồn nước đặc trưng này tạo nên chất lượng thịt cá trắm săn chắc, thơm ngon. Cá được nuôi chủ yếu bằng thức ăn tự nhiên như rong rêu, lá chuối rừng, sắn thái nhỏ và cỏ non ven sông. Nhờ chế độ ăn gần như hoàn toàn tự nhiên, thịt cá săn chắc, ngọt đậm, ít mùi tanh hơn so với nhiều vùng nuôi khác.
Theo người dân địa phương, cá nuôi từ 3-4 năm đạt trọng lượng khoảng 3-5kg; những con nuôi lâu năm có thể nặng hơn 10kg. Cá càng lớn, thịt càng chắc, giá trị kinh tế càng cao.
Phương pháp nuôi và chăm sóc
Gia đình chị Nguyễn Thị Nga, sinh năm 1972, ở thôn Gia Tịnh, xã Phong Nha, đang sở hữu 6 lồng cá trắm với kích thước khác nhau, mỗi lồng thả từ 100 con đến 250 con. Ban đầu, lồng nuôi được làm bằng tre, quây lưới xung quanh và gắn các thùng phi nhựa bên ngoài để nổi trên mặt nước. Sau nhiều năm sử dụng, lồng tre xuống cấp, thùng phi hư hỏng nên vợ chồng chị Nga cải tiến bằng cách làm lồng sắt và bố trí thùng phi bên trong để tăng độ bền. Sau mỗi vụ nuôi, các lồng bè đều được đưa lên bờ để gia cố, sửa chữa.
Chị Nga chia sẻ: "Mỗi khi bước vào mùa mưa lũ, để bảo vệ tài sản, các hộ nuôi phải khẩn trương di chuyển lồng bè vào khu vực sát bờ, đồng thời gia cố hệ thống neo đậu cẩn thận. Tuy nhiên, khi nước lũ dâng cao, dù đã chủ động các phương án ứng phó, chúng tôi vẫn luôn thấp thỏm, lo lắng trước những rủi ro do thiên tai khó lường."
Để có thu nhập ổn định, chị Nga và những người nuôi cá lồng trên sông Son đều áp dụng phương pháp nuôi gối vụ. Hàng ngày, chị dậy từ 3h sáng đi khắp nơi tìm hái cỏ, lá sắn cho cá ăn. "Một tháng 30 ngày thì phải 25 ngày rong ruổi trên đường đi tìm hái cỏ, lá sắn về nuôi cá. Do được nuôi bằng các nguồn thức ăn tự nhiên nên cá trắm sông Son lớn rất chậm. Phải mất tầm 3 năm, cá mới đạt trọng lượng khoảng 3kg để bán, những con nhỏ hơn phải đợi sang năm thứ 4, thứ 5. Một năm bán khoảng 1,5 tấn cá, với mức giá giao động khoảng 100.000 đồng đến 120.000 đồng/kg, gia đình thu về gần 150 triệu chưa trừ chi phí", chị Nga cho biết.
Kinh tế hiệu quả và phát triển bền vững
Trước khi đến với nghề nuôi cá lồng, đa số đàn ông trong làng đều từng có những năm tháng vào rừng tìm trầm để mưu sinh. Khi nghề nuôi cá dần mang lại hiệu quả, dòng sông Son đã mở ra hướng đi mới, giúp nhiều gia đình giảm phụ thuộc vào khai thác tài nguyên rừng.
Gần 30 năm gắn bó với nghề nuôi cá lồng trên sông, gia đình ông Nguyễn Tâm, 73 tuổi, trú tại thôn Gia Tịnh, đã trải qua không ít thăng trầm. Ông Tâm chia sẻ: "Trước đây, đa số người dân trong vùng phải vào rừng kiếm sống. Giờ thì nghề nuôi cá lồng đã có thể nuôi sống nhiều gia đình trong thôn rồi." Nhờ sự kiên trì, vợ chồng ông không chỉ ổn định kinh tế mà còn nuôi dạy 4 người con khôn lớn, trưởng thành.
Thế hệ trẻ cũng nối nghiệp cha ông. Chị Đoàn Thị Tâm, 37 tuổi, nuôi 3 lồng cá, chồng đi lao động nước ngoài. Hàng ngày, chị dậy từ 3h sáng đi hái cỏ, lá sắn cho cá ăn. Dù vất vả, nghề cá đã trở thành điểm tựa kinh tế vững chắc, giúp mẹ con chị ổn định cuộc sống và lo cho các con ăn học.
Theo UBND xã Phong Nha, từ những lồng cá ban đầu, đến nay toàn xã đã có 259 hộ nuôi với 516 lồng, ở 5 thôn ven sông Son: Gia Tịnh, Xuân Sơn, Sơn Trạch, Na và Chày Lập. Sản lượng 6 tháng đầu năm đạt 220 tấn, với mức giá bán giao động từ 100.000 đến 120.000 đồng/kg, nghề nuôi cá đã mang lại nguồn thu nhập ổn định.
Hướng phát triển du lịch cộng đồng
Cá trắm sông Son trở thành đặc sản được hầu hết các nhà hàng trong khu vực đưa vào thực đơn, góp phần tạo nên thương hiệu du lịch của địa phương. Hằng năm, vào dịp 30/4 - 1/5, địa phương tổ chức "Hội thi cá lồng sông Son" để quảng bá hình ảnh, xây dựng thương hiệu và tôn vinh các hộ nuôi tiêu biểu. Hội thi thu hút đông đảo người dân và du khách, mang đến cơ hội trải nghiệm nghề nuôi cá lồng trên sông Son.
Ông Phan Hải Hà, Chủ tịch UBND xã Phong Nha, nhấn mạnh: "Thời gian tới, địa phương sẽ tiếp tục định hướng phát triển nghề này theo hướng bền vững, gắn chặt với bảo vệ môi trường và giữ vững chất lượng nguồn nước. Đặc biệt, Phong Nha sẽ từng bước gắn nghề nuôi cá lồng vào mô hình du lịch cộng đồng. Tại đây, du khách không chỉ thưởng thức đặc sản mà còn được trực tiếp trải nghiệm quy trình nuôi cá, khám phá cuộc sống ven sông và cảm nhận sâu sắc hơn các giá trị bản địa của vùng đất di sản."
