Hàn Quốc, nền kinh tế lớn thứ 4 châu Á, đang chứng kiến sự phân hóa sâu sắc trên thị trường lao động. Trong khi nhóm “người trong cuộc” tại các tập đoàn lớn như Samsung hưởng lợi lớn từ làn sóng AI, thì nhóm “người ngoài cuộc” – đặc biệt là lao động trẻ – lại đang mất dần cơ hội việc làm.
Lợi nhuận khủng từ AI chỉ dành cho “người trong cuộc”
Samsung Electronics và SK Hynix, hai nhà sản xuất chip hàng đầu Hàn Quốc, đã vượt mốc vốn hóa 1.000 tỷ USD nhờ nhu cầu toàn cầu về chip và trung tâm dữ liệu. Người lao động tại các công ty này, nhờ công đoàn mạnh, đã giành được một phần lợi nhuận. Vào tháng 5, Samsung đạt thỏa thuận chia sẻ lợi nhuận với công đoàn, dự kiến mang lại cho nhân viên bộ phận chip nhớ khoản thưởng trung bình gần 400.000 USD (gần 10 tỷ đồng). Khảo sát của Pew Research Center cho thấy Hàn Quốc là một trong số ít quốc gia lớn nơi người lạc quan về AI đông hơn người bi quan.
Người trẻ mất việc hàng loạt trong lĩnh vực AI tác động cao
Tuy nhiên, lợi ích từ AI không lan tỏa đều. Thỏa thuận chia sẻ lợi nhuận của Samsung không áp dụng cho lao động tại các nhà thầu phụ, những người nhận lương thấp hơn và ít bảo đảm. Nghiên cứu của hai nhà kinh tế Jinsu Han và Samil Oh từ Ngân hàng Trung ương Hàn Quốc cho thấy 211.000 việc làm của thanh niên (15-29 tuổi) đã biến mất trong ba năm qua, trong khi việc làm của lao động 50 tuổi tăng thêm 209.000. Việc làm thanh niên giảm mạnh ở các lĩnh vực chịu tác động cao của AI: lập trình máy tính, tích hợp hệ thống và quản lý giảm 11,2%; xuất bản giảm 20,4%; dịch vụ chuyên môn giảm 8,8%; dịch vụ thông tin giảm 23,8%.
AI thiên vị lao động thâm niên, đào sâu rạn nứt thị trường lao động
Các nhà kinh tế kết luận thị trường lao động đang trải qua “sự thay đổi công nghệ thiên lệch về thâm niên”. AI dễ dàng thay thế các nhiệm vụ của lao động trẻ dựa trên kiến thức hệ thống hóa, nhưng bổ trợ cho các nhiệm vụ đòi hỏi tri thức ngầm và kỹ năng xã hội – vốn phổ biến ở lao động cấp cao. Mô hình này cũng xuất hiện ở Mỹ, đặc biệt trong nghề phần mềm, nhưng rõ nét nhất tại Hàn Quốc.
Jiyeun Chang, nghiên cứu viên cao cấp tại Korea Labor Institute, nhận định: “Người lao động trong các công ty lớn được bảo vệ việc làm rất mạnh, nên khi doanh nghiệp điều chỉnh trước công nghệ mới, phần điều chỉnh rơi không tương xứng lên biên tuyển dụng, tức là lên những người trẻ đang cố gắng bước vào thị trường.”
Vòng luẩn quẩn của doanh nghiệp SME và cơ hội từ quỹ ứng phó
Ngay trước khi ChatGPT ra mắt cuối năm 2022, người trẻ Hàn Quốc đã gặp khó. Báo cáo của OECD năm đó chỉ ra các công ty lớn chuyển sang cơ cấu thâm dụng vốn và công nghệ, dựa nhiều vào thuê ngoài. Sinh viên tốt nghiệp không xin được việc tại các công ty lớn hoặc khu vực công thường “xếp hàng chờ” thay vì lấp đầy tình trạng thiếu lao động tại các SME. Các SME lại “mắc kẹt trong vòng luẩn quẩn”: không đủ năng suất để trả lương tốt, không thu hút được lao động chất lượng cao để nâng năng suất.
Chính phủ Hàn Quốc đang xây dựng kế hoạch cho “Quỹ Ứng phó Tương lai” từ nguồn thu thuế bùng nổ bán dẫn, nhằm đầu tư siêu dự án, xử lý bất bình đẳng và hỗ trợ việc làm cho người 20-30 tuổi. Một lựa chọn là trợ cấp cho doanh nghiệp tuyển dụng và đào tạo người trẻ. Một chương trình giàu tưởng tượng hơn có thể mở rộng an sinh, đào tạo và vốn cho lao động tự doanh. Liệu thế hệ trẻ am hiểu công nghệ có thể tự tạo startup dùng AI để phá vỡ các tập đoàn từng từ chối họ? Kỷ nguyên mới cần khẩu hiệu mới: Nếu không thể gia nhập, hãy đánh bại họ.
