Một chiều cuối tuần tại quán cà phê ở Hà Nội, bốn bạn trẻ ngồi quanh bàn sát cửa kính. Đã nhiều tháng họ mới gặp lại nhau, nhưng chỉ vài phút sau khi ổn định chỗ ngồi, cả nhóm gần như tách biệt với điện thoại. Người chụp ảnh đăng story, người trả lời tin nhắn công việc, người lướt TikTok vô thức. Tiếng thông báo liên tục xen vào những câu chuyện đứt quãng. Họ ngồi cạnh nhau, nhưng tâm trí ở những không gian khác.
Nghịch lý ấy đang trở nên quen thuộc: càng kết nối bằng công nghệ, con người càng khó kết nối thật. Ngọc Diệp (22 tuổi) chia sẻ từng có thói quen kiểm tra thông báo liên tục. “Giờ mình tập cất điện thoại khi gặp bạn để tập trung trò chuyện”, cô nói. Cảm giác bồn chồn trước đây xuất hiện ngay khi nghe tiếng tin nhắn – hệ quả của việc 'bình thường hóa' thiết bị số trong các cuộc gặp.
Hội chứng “phubbing” (vừa dùng điện thoại vừa phớt lờ người đối diện) xuất hiện khắp nơi: bàn ăn gia đình, quán cà phê, buổi hẹn hò, tụ tập bạn bè. Công nghệ khiến những cuộc đối thoại sâu sắc kéo dài hàng giờ bị thay thế bằng vài câu nhắn ngắn, icon cảm xúc hay video. Nhiều người trẻ ngại gọi điện, chọn nhắn tin để có thời gian suy nghĩ, chỉnh sửa câu chữ, tránh áp lực phản hồi ngay. “Nhắn tin giúp kiểm soát nội dung tốt hơn. Nhận ra xu hướng lười nói chuyện trực tiếp, mình đang cố gắng cởi mở hơn”, Diệp quyết tâm.
“Nhiều mình” nhưng lại cô đơn
Theo báo cáo “Digital 2026: Vietnam”, Việt Nam có khoảng 85,6 triệu người dùng Internet (84,2% dân số), trong đó 79 triệu người dùng mạng xã hội (77,7%). Nhóm tuổi 18-34 chiếm tỷ trọng áp đảo về thời gian online. Trung bình, người dùng Việt dành 6-7 tiếng mỗi ngày trên không gian mạng. Ban ngày xử lý công việc trên máy tính, tối đến tiếp tục với thuật toán TikTok, Reels hay tin nhắn chưa xử lý. Kết quả, thời gian cho tương tác trực tiếp giảm đáng kể so với 5 năm trước.
Các chuyên gia công nghệ và tâm lý học chỉ ra rằng sự phụ thuộc này có chủ đích. Nền tảng mạng xã hội tối ưu UI/UX, thuật toán giữ chân người dùng qua thông báo đẩy, lượt thích, video ngắn và AI cá nhân hóa. Cơ chế này tác động đến thần kinh học: mỗi tương tác thành công kích thích não tiết dopamine, tạo cảm giác thỏa mãn tức thì, biến hành vi cầm điện thoại từ chủ động thành phản xạ vô thức. Ngược lại, cuộc trò chuyện trực tiếp đòi hỏi xử lý đồng thời dữ liệu hình thể, cảm xúc trực quan, phản hồi không có công cụ hỗ trợ, tiêu tốn nhiều năng lượng não bộ hơn.
PGS.TS Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (ĐHQG Hà Nội), nhận định thói quen dùng mạng xã hội liên tục đẩy thế hệ trẻ đối mặt với nguy cơ căng thẳng, giảm tập trung, kiệt quệ tâm lý. Ông nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chủ động rời xa không gian mạng để có khoảng lặng tái tạo năng lượng.
Môi trường số tạo áp lực hiển thị thông tin khi người dùng chỉ tiếp cận nội dung đã qua tinh chỉnh hoàn hảo. Điều này làm tăng 35% chỉ số lo âu xã hội ở người trẻ khi họ phải đối diện với đời thường, nơi cảm xúc thật không thể “Xóa” hay “Chỉnh sửa”. Hoàng My (25 tuổi), KOL, cho biết công việc đòi hỏi duy trì tương tác trực tuyến 24/7. “Có giai đoạn chỉ số kênh tụt giảm gây áp lực, tôi nằm lướt điện thoại vô thức dù mệt. Thói quen đó theo tôi ra đời sống, khiến tôi lơ là kết nối với gia đình, bạn bè”, My thẳng thắn. Nhận thấy khả năng tương tác trực tiếp suy giảm, cô đã chủ động tái cấu trúc thời gian biểu.
Theo UNICEF Việt Nam và các tổ chức y tế, ước tính 15-30% thanh thiếu niên và người trẻ tại Việt Nam đang đối mặt với vấn đề tâm lý như lo âu, cô đơn bệnh lý hoặc quá tải dữ liệu. Một nghịch lý công nghệ: tỷ lệ người theo dõi tỷ lệ nghịch với khả năng thiết lập kết nối sâu sắc; một cá nhân có thể có hàng nghìn bạn bè nhưng thiếu liên hệ đáng tin cậy để chia sẻ khi khủng hoảng.
Tìm lại cuộc sống thật
Giữa nhịp sống luôn sáng màn hình, ngày càng nhiều người trẻ tìm cách cân bằng. Các workshop làm gốm, vẽ tranh, đọc sách, cắm trại nơi không có sóng điện thoại hay xu hướng “digital detox” cuối tuần trở nên phổ biến. Nhiều người áp dụng giao thức tự quản lý: tắt thông báo ứng dụng không thiết yếu sau giờ làm, đặt giới hạn thời gian dùng app giải trí, thiết lập quy tắc “không màn hình” trong các buổi họp mặt.
Hoàng My cho biết cô đang thiết lập lại ranh giới giữa công việc số và cuộc sống thực. “Công việc yêu cầu online, nhưng tôi đặt bộ lọc thời gian nghiêm ngặt hơn. Tôi tăng tần suất bước ra ngoài, đầu tư cho các buổi gặp mặt chất lượng thay vì lướt điện thoại vô định”, My chia sẻ.
Công nghệ, mạng xã hội, thiết bị di động là công cụ tối ưu hiệu suất, giúp con người nới rộng biên giới thông tin. Nhưng khi chỉ số tương tác số tăng, tần suất đối thoại thực tế giảm, sợi dây liên kết giữa con người trở nên lỏng lẻo. Trong thời đại mọi thứ đều online, điều khó nhất có lẽ là học cách hiện diện thật sự trước người khác, lắng nghe, nhìn vào mắt nhau và trò chuyện không bị ngắt quãng bởi tiếng thông báo.
