Ở tuổi 27, là nhân viên của một tập đoàn công nghệ lớn tại Thượng Hải (Trung Quốc), Tiểu Vũ từng tin rằng chỉ cần chăm chỉ, cô sẽ sớm được công nhận. Nhưng sau nhiều năm liên tục tăng ca, trả lời tin nhắn công việc lúc nửa đêm và luôn trong trạng thái sẵn sàng online, cô nhận ra mình gần như không còn thời gian cho cuộc sống riêng. Thay vì tiếp tục làm nhân viên kiểu mẫu, Tiểu Vũ chuyển sang thái độ khác: Hết giờ làm là tắt thông báo email và các nhóm công việc. Cuối tuần, cô tuyệt đối không kiểm tra email, cũng không còn cảm thấy tội lỗi khi từ chối những yêu cầu phát sinh ngoài giờ hành chính.
Xung quanh Tiểu Vũ, ngày càng nhiều người trẻ hành động tương tự. Có người chỉ làm đúng phần việc được trả lương thay vì ôm thêm trách nhiệm vô hình. Có người dùng toàn bộ ngày nghỉ phép mà trước đây họ từng ngại dùng vì sợ cấp trên đánh giá. Có người thậm chí rời bỏ các thành phố lớn để tìm công việc ít áp lực hơn, dù mức lương thấp hơn đáng kể. Đây chính là thái độ đình công của thế hệ Gen Z ở nhiều nước châu Á, phản kháng lại văn hóa công sở cứng nhắc đã tồn tại hàng chục năm.
Phản kháng vì kiệt sức
Hệ thống phân cấp nặng nề, văn hóa có mặt ở công ty càng lâu càng chăm chỉ, cùng kỳ vọng phải luôn sẵn sàng phục vụ công việc đang khiến nhiều người trẻ kiệt sức. Tại Hàn Quốc, các cuộc đình công và hoạt động công đoàn đang thu hút nhiều lao động trẻ hơn trước. Ở Trung Quốc, phong trào nằm yên từ chối tham gia guồng quay cạnh tranh quá mức từng gây tranh luận lớn trên mạng xã hội, nay đã trở thành điều bình thường. Tại Nhật Bản, nhiều người trẻ chọn ra nước ngoài làm việc theo diện visa ngắn hạn thay vì gắn bó với môi trường công sở truyền thống.
Mong muốn ranh giới rõ ràng
Điểm chung của tất cả phản ứng này không phải là ghét làm việc, mà là mong muốn được phân định rõ ràng đâu là thời gian lao động và đâu là thời gian cá nhân. Với nhiều người trẻ, công việc vẫn quan trọng, nhưng không còn được phép nuốt trọn cuộc sống như thế hệ trước từng chấp nhận.
Sự thay đổi này diễn ra ở nhiều nơi tại châu Á. Theo khảo sát toàn cầu của Gallup, chỉ khoảng 18% lao động dưới 35 tuổi ở Đông Á cảm thấy gắn kết với công việc. Nhật Bản và Hong Kong nằm trong nhóm có mức độ hài lòng công việc thấp nhất. Nhiều chuyên gia cho rằng đại dịch đã khiến người trẻ nhìn khác về công việc. Sau thời gian làm việc từ xa và trải qua biến động kinh tế, họ tự hỏi vì sao phải đánh đổi sức khỏe tinh thần chỉ để duy trì hình ảnh nhân viên tận tụy. Việc liên tục online không còn được xem là biểu hiện của sự chăm chỉ, mà đôi khi phản ánh một môi trường thiếu ranh giới rõ ràng.
Những hành động phản kháng thầm lặng
Ở Trung Quốc, xu hướng mặc đồ xuề xòa đi làm như dép bông, quần ngủ hay áo khoác rộng thùng thình từng gây chú ý. Nhìn bề ngoài có vẻ hài hước, nhưng phía sau là kiểu phản kháng thầm lặng: Người trẻ không muốn dành thêm năng lượng để phô diễn hình ảnh nhân viên hoàn hảo nơi công sở.
Ngay cả các công ty lớn cũng bắt đầu nhận ra áp lực này. Tại Hàn Quốc, kế hoạch nâng thời gian làm việc tối đa mỗi tuần từ 52 lên 69 giờ từng vấp phải phản ứng mạnh từ giới trẻ và cuối cùng phải rút lại. Dĩ nhiên, không phải doanh nghiệp nào cũng thay đổi nhanh chóng. Nhiều công ty vẫn duy trì tư duy cũ, nơi việc về đúng giờ dễ bị xem là thiếu cống hiến. Nhưng ít nhất, thế hệ lao động trẻ hiện nay đang thẳng thắn hơn trong việc nói ra nhu cầu của mình. Họ không còn mặc định rằng phải hy sinh toàn bộ đời sống cá nhân để đổi lấy sự ổn định nghề nghiệp.
Đình công thầm lặng
Sự đình công của dân văn phòng không phải lúc nào cũng là những cuộc biểu tình ồn ào. Đôi khi nó chỉ là việc dám tắt laptop đúng giờ, dám dùng ngày nghỉ phép mà không thấy áy náy, hay dám nói để mai xử lý thay vì phản hồi email lúc nửa đêm. Sau nhiều năm văn hóa công sở châu Á đề cao sự chịu đựng và hy sinh, người trẻ đang tự vạch lại ranh giới cho riêng mình. Và với họ, nghỉ ngơi không còn là phần thưởng sau khi làm việc kiệt sức, mà là một quyền lợi hoàn toàn chính đáng.
