Dưới những cao ốc chọc trời lộng lẫy và tuyến metro số 1 giữa lòng TP.HCM, hơn 1.000 hộ dân ven rạch Văn Thánh vẫn chờ dự án chỉnh trang gần 8.556 tỉ đồng. Những ngày giữa tháng 7.2026, men theo những con hẻm chật hẹp và ngoằn ngoèo sát rạch Văn Thánh (phường Thạnh Mỹ Tây, quận Bình Thạnh cũ, TP.HCM), chúng tôi như bước sang thế giới khác.
3 thế hệ chen chúc trong căn nhà chật hẹp
Chỉ cách cao ốc Landmark 81 hay City Garden không xa, ngay dưới gầm tuyến metro số 1, hàng trăm mái nhà tôn lụp xụp, gỉ sét đang chới với bám chặt lấy mép rạch. Dòng nước đặc quánh cùng rác thải bốc lên mùi ngai ngái khó chịu giữa cái nắng ban trưa.
"Ngày xưa rạch sạch lắm, mấy đứa nhỏ chiều chiều còn nhảy tưng bừng xuống tắm. Rồi người ta về đông, nhà cửa cứ đóng cọc gỗ, đúc bê tông lấn dần ra mé rạch. Rạch nghẽn lại, ô nhiễm ngập tràn", bà Nguyễn Thị Mai (71 tuổi) bùi ngùi kể.
Nằm sâu trong hẻm đường Xô Viết Nghệ Tĩnh (phường Thạnh Mỹ Tây, TP.HCM), căn nhà rộng chừng 80 m2 của bà Mai là nơi "gói ghém" sinh hoạt của 10 người thuộc 3 thế hệ. Từng mét vuông sàn gỗ đều được tận dụng triệt để: chỗ ngủ, chỗ ăn và cất giữ đồ đạc.
Bà Mai thở dài, ánh mắt vô định hướng về phía dòng nước đen kịt ngoài cửa sổ. Những ngày nắng gắt, rác thải ùn ứ dưới chân cọc bê tông gặp nhiệt bốc hơi, xộc mùi hôi thối nồng nặc vào tận mâm cơm, giấc ngủ. "Tôi tìm đủ cách che chắn nhưng sống cả đời ở đây rồi, cũng đành nhắm mắt chịu trận", bà ngậm ngùi.
Vợ chồng bà Mai từng sống bằng nghề thợ hồ. 2 năm trước, dù tuổi đã cao, cả hai vẫn nhận lời đi làm cho một công trình xây dựng. Làm được hơn 1 tháng trời rồi xin nghỉ, nhưng khoản tiền công 10 triệu đồng đến nay vẫn chưa được chủ thầu thanh toán. "Lúc ấy con tui đi làm xa, không ai trông nên phải dắt theo 2 đứa cháu nhỏ ra công trường, nhốt trong lán rồi khóa cửa lại. Vất vả là vậy mà cuối cùng vẫn trắng tay", bà Mai nghẹn giọng, mắt rơm rớm.
Chân đau nên bà không thể đi bán vé số như dự tính. Bà Mai chuyển sang thu mua ve chai tại nhà. Thấy hoàn cảnh khó khăn, hàng xóm có chai nhựa, giấy vụn thường gọi bà đến lấy. Cứ 3 - 4 ngày, gom được vài bao lớn, bà mới chở đi bán. Đứa cháu nội 17 tuổi, do cha mất sớm, gia đình khó khăn nên đành nghỉ học, vào vựa ve chai làm thuê để phụ nuôi các em.
Giữa cuộc sống thiếu trước hụt sau, bà Mai mong khu vực sớm được rạch Văn Thánh sớm chỉnh trang để gia đình thoát khỏi cảnh ngột ngạt. Tuy nhiên, đằng sau mong muốn được di dời là nỗi lo về nơi ở và sinh kế sau này. "Người dân nghèo trong xóm chỉ mong được bồi thường hợp lý. Nếu nhận tiền, tôi có thể tự tìm chỗ ở, mua một căn nhà nhỏ dưới Dĩ An cũng được", bà tính toán.
Gần 4 thập kỷ bên rạch Văn Thánh
Rời nhà bà Mai, chúng tôi tiếp tục luồn qua những con hẻm ngoằn ngoèo. Trong căn nhà nhỏ, bà Trần Thị Miền (70 tuổi, quê Thái Bình cũ) vẫn miệt mài bên chiếc máy may đặt sát cửa. Thấy chúng tôi tìm hiểu về rạch Văn Thánh, bà Miền xởi lởi đáp: "Bây giờ đã sạch hơn nhiều rồi cô ơi. Trước kia dòng rạch còn ô nhiễm nặng hơn".
Theo chồng vào TP.HCM lập nghiệp, bà Miền bén duyên với xóm ven rạch từ năm 1989. Căn nhà tạm bợ hiện tại được bà dồn hết vốn liếng mua lại với giá 2 cây vàng vào thời điểm ấy. "Hồi trước cực lắm. Nắng thì mùi hôi xộc thẳng vào nhà, mưa thì nước rạch dâng lên tràn tận giường. Sau này xóm giềng nâng nền nên đỡ ngập, nhà tôi chưa có điều kiện, đành phải bọc kín phần vách tôn phía sau", bà nhớ lại.
Mỗi ngày, Miền nhận may và sửa quần áo cho người lao động quanh xóm, gom góp kiếm hơn 100.000 đồng. Dẫu đắp đổi qua ngày, nhưng với bà chiếc máy may cũ ấy lại là "cần câu cơm" vô giá, từng chắp cánh cho các con khôn lớn và thành tài. Đứng trước diện di dời, giải tỏa để chỉnh trang rạch Văn Thánh, mong mỏi lớn nhất của bà Miền là mức bồi thường hay suất tái định cư thỏa đáng. "Tuổi già, sức yếu rồi. Tôi chỉ mong có nơi ở ổn định, che mưa che nắng qua ngày", bà Miền thủ thỉ.
Mong có căn nhà đàng hoàng để thờ cha mẹ
Cách nhà bà Miền không xa là căn nhà lụp xụp, 4 vách lợp tôn của bà Nguyễn Thị Thu Hồng (50 tuổi). Khác với bao phận đời tứ xứ về đây lập nghiệp, bà Hồng sinh ra và lớn lên bên rạch Văn Thánh. Theo lời bà Hồng, thời gian qua, cơ quan chức năng đã xuống đo đạc diện tích và tổ chức họp dân để thông tin về kế hoạch giải toả. "Họ cho xem phối cảnh dòng rạch sau khi chỉnh trang, nhìn hiện đại và đẹp đẽ lắm. Nghe và thấy vậy, bà con ở đây cũng mong", bà hồ hởi chia sẻ.
Hiện bà Hồng làm nghề giúp việc cho người nước ngoài. Nhờ vốn tiếng Anh giao tiếp tự học, bà giữ được công việc tương đối ổn định với mức thu nhập 3 - 4 triệu đồng/tháng. Bà khoe người con duy nhất hiện tại đi xuất khẩu lao động tại Nhật Bản, nhờ vậy gánh nặng cơm áo cũng vơi bớt phần nào. Khác với nguyện vọng nhận tiền bồi thường như bà Mai, mong mỏi lớn nhất của bà Hồng là được bố trí tái định cư. "Tôi chỉ ước có căn nhà đàng hoàng, ổn định để lập bàn thờ cha mẹ cho trang nghiêm", bà nói.
Nắng chiều đổ gắt lên những mái tôn lụp xụp ở cuối hẻm, bà Hồng khẽ thở dài: "Nhà mình dẫu sao vẫn còn đỡ hơn nhiều người. Tôi chỉ lo mấy lao động nghèo xóm dưới, việc làm chẳng ổn định, rồi dời đi nơi khác, không biết họ sẽ xoay xở sống ra sao".
Trước thực trạng đầy trăn trở của hơn 1.000 hộ dân đang bám trụ ven rạch Văn Thánh, đề án di dời, cải thiện môi trường và chống ngập úng nơi đây đã trở thành nhiệm vụ cấp bách hơn bao giờ hết.
