Cơ hội dân số vàng của Việt Nam có thể kết thúc sớm hơn dự kiến, khi tỷ lệ sinh giảm xuống mức thấp kỷ lục và tốc độ già hóa dân số tăng nhanh, theo cảnh báo của các chuyên gia kinh tế và dân số.
Thực trạng dân số vàng đang thu hẹp
Theo Tổng cục Thống kê, tỷ lệ sinh của Việt Nam năm 2023 chỉ đạt 1,96 con/phụ nữ, thấp hơn mức sinh thay thế 2,1 con/phụ nữ. Điều này khiến Việt Nam đối mặt với nguy cơ kết thúc thời kỳ dân số vàng - giai đoạn lực lượng lao động chiếm tỷ trọng lớn nhất - sớm hơn dự báo khoảng 5-10 năm.
Giáo sư Nguyễn Đình Cử, nguyên Viện trưởng Viện Dân số và Các vấn đề xã hội, nhận định: “Cơ hội dân số vàng của Việt Nam đang dần cạn kiệt. Nếu không có chính sách kịp thời, chúng ta sẽ mất lợi thế cạnh tranh quan trọng này”.
Già hóa dân số đến nhanh hơn dự báo
Việt Nam hiện nằm trong nhóm các quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh nhất thế giới. Theo Liên Hợp Quốc, tỷ lệ người trên 65 tuổi tại Việt Nam dự kiến tăng từ 7,5% năm 2023 lên 18% vào năm 2050, tương đương khoảng 20 triệu người. Điều này đặt áp lực lớn lên hệ thống an sinh xã hội, y tế và lực lượng lao động.
Bà Nguyễn Thị Hồng, chuyên gia dân số tại Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA), cho biết: “Việt Nam cần chuẩn bị cho một xã hội già hóa bằng cách cải cách hệ thống lương hưu, tăng năng suất lao động và khuyến khích sinh đẻ”.
Tác động đến kinh tế và thị trường lao động
Việc kết thúc thời kỳ dân số vàng sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến tăng trưởng kinh tế. Theo Ngân hàng Thế giới, tăng trưởng GDP tiềm năng của Việt Nam có thể giảm 0,5-1% mỗi năm nếu không tận dụng được lợi thế dân số. Lực lượng lao động trong độ tuổi 15-64 đã bắt đầu giảm từ năm 2021, từ 67,5 triệu người xuống còn 66,8 triệu năm 2023.
Ông Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, nhấn mạnh: “Dân số vàng là nguồn lực quý giá, nhưng đang bị lãng phí do năng suất lao động thấp. Cần đầu tư vào giáo dục, đào tạo kỹ năng để tận dụng tối đa giai đoạn còn lại”.
Giải pháp nào cho tương lai?
Các chuyên gia đề xuất Việt Nam cần sớm thực hiện các chính sách khuyến khích sinh, như hỗ trợ tài chính cho gia đình có con nhỏ, mở rộng dịch vụ chăm sóc trẻ em và tạo môi trường làm việc thân thiện với gia đình. Đồng thời, cần nâng cao năng suất lao động thông qua chuyển đổi số và tự động hóa.
Theo Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Việt Nam cần đạt mục tiêu tăng năng suất lao động ít nhất 7%/năm để bù đắp cho sự suy giảm lực lượng lao động. Ngoài ra, việc thu hút lao động nước ngoài có tay nghề cao cũng là một hướng đi cần xem xét.
Thời kỳ dân số vàng là cơ hội không thể tái diễn. Việt Nam đang đứng trước ngã rẽ quan trọng: hoặc tận dụng triệt để những năm còn lại, hoặc đối mặt với nguy cơ già hóa dân số kéo theo suy giảm kinh tế.
