Ngày 11/9/1972, giữa mưa bom trên dòng sông Thạch Hãn, liệt sĩ Lê Văn Huỳnh (sinh năm 1949) viết bức thư cuối cùng dài gần 10 trang gửi về cho vợ. Trong thư, ông khuyên bà Đặng Thị Xơ (sinh năm 1950) đi bước nữa nhưng mong hòa bình vào Nam tìm hài cốt ông. Bốn tháng sau, ông hy sinh đúng một năm ngày cưới. Hơn nửa thế kỷ trôi qua, bà Xơ vẫn nâng niu bức thư như báu vật, giữ trọn lời hứa với người chồng chỉ kịp sống bên bà 7 ngày.
7 ngày làm vợ
Bà Xơ và ông Huỳnh quen nhau qua lời giới thiệu của chị dâu. Ông hơn bà một tuổi, đang học năm thứ tư Đại học Xây dựng. Sau ba năm yêu nhau với những lần hẹn hò vụng trộm, cuối năm 1971, ông nhận lệnh nhập ngũ và gọi điện về báo: 'Ở nhà chuẩn bị nhé, anh về cưới'. Đám cưới diễn ra ngày 2/1/1972, đơn sơ không có cỗ bàn hay trầu cau, chỉ vài ly nước chè mời làng xóm. Ông mặc chiếc áo trắng cũ còn vết cháy, bà mặc quần áo lao động. Hai người không có ảnh cưới. Chỉ ba ngày sau, ông phải trở lại trường. Tết Nguyên đán, ông về nghỉ thêm ba ngày. Cộng thêm nửa ngày lên đường nhập ngũ, tất cả chưa đến 7 ngày họ sống bên nhau với tư cách vợ chồng.
Ngày ông lên đường, mẹ chồng nấu cơm sớm, dặn bà đừng đi tiễn kẻo quỵ lụy. Hai vợ chồng nhìn nhau không nuốt nổi, nước mắt rơi. Ông nắm tay bà: 'Mình là vợ chồng. Anh đi chiến đấu, sau này ngộ nhỡ anh trở về không lành lặn, xin em đừng hắt hủi anh'. Bà không ngờ đó là lần cuối.
Bức thư 'thiêng' ở Thành cổ
Sau ngày nhập ngũ 26/5/1972, ông Huỳnh vào chiến trường Quảng Trị. Tháng nào ông cũng viết thư về, động viên gia đình. Ngày 11/9/1972, dưới bến cầu sắt Thạch Hãn, ông viết bức thư dài gần 10 trang từ sổ tay xé ra. Ông không dùng từ 'hy sinh' mà xem cái chết là nhiệm vụ. Ông viết: 'Khi em nhận được thư này hãy đừng buồn nhiều cho đời tươi trẻ. Nếu có điều kiện hãy cứ bước đi bước nữa vì đời còn trẻ lắm. … Nếu thương anh thực sự thì khi hòa bình có điều kiện vào Nam lấy hài cốt anh về'. Ông còn vẽ đường đi chi tiết đến nơi ông nằm. Bức thư được gửi về sau khi ông hy sinh ngày 2/1/1973, tròn một năm ngày cưới. Ông trúng hỏa lực khi chở hàng tiếp tế qua sông.
Giấy báo tử đến vào chiều 30 Tết năm 1973. Gia đình giấu bà Xơ ba tháng. Khi biết tin, bà khóc suốt, đôi mắt đỏ ngầu. Mẹ chồng động viên bà ra hợp tác xã làm việc cho khuây. Mãi đến năm 1976, bà mới đọc hết bức thư chồng để lại.
Hành trình tìm chồng
Sau chiến tranh, gia đình nhiều lần vào Quảng Trị tìm mộ theo chỉ dẫn trong thư nhưng không thấy. Bà Xơ từng mơ thấy ông về gọi: 'Xơ ơi, anh đây!'. Năm 2002, bà tìm được ông Nguyễn Văn Cường, người đồng đội đã chôn cất ông Huỳnh cùng hai liệt sĩ khác dưới gốc quế ở bãi sông. Hóa ra sau khi viết thư, ông Huỳnh được điều xuống thôn Thượng Phước, cách thôn Nhan Biều 7 km. Ông Cường dẫn bà đến vườn sắn nơi chôn cất. Sau hơn một ngày đào bới, chiếc thuốn chạm vào tăng võng. Ba hài cốt được tìm thấy, trong đó ông Huỳnh bị gãy xương đùi, đúng như mô tả. Bà Xơ gói hài cốt chồng trong vải đỏ, mua vé tàu đưa ông về quê an táng tại nghĩa trang xã Hồng Thái (Thái Bình).
Lời hứa trọn đời
Bà Xơ từ chối tái giá dù nhiều người ngỏ ý. Bà nói: 'Hứa sống trọn đời với ông ấy rồi, tôi cứ ở vậy thôi'. Sau khi đưa chồng về, bà không còn mơ thấy ông nữa. 'Có lẽ ngày về nhà, ông ấy đã toại nguyện', bà nói. Bức thư của liệt sĩ Lê Văn Huỳnh được gia đình trao tặng cho Bảo tàng Thành Cổ Quảng Trị. Ở tuổi 76, bà Xơ thanh thản: 'Tôi đã giữ trọn với ông ấy hai lời hứa. Một là đưa ông ấy về, hai là sống trọn đời với ông ấy. Giờ tôi mãn nguyện rồi'.
