Người trẻ không chỉ 'ngại sinh' vì tự do hay tốn kém
Hiện nay, thế giới đang chứng kiến tỷ lệ sinh toàn cầu giảm mạnh, không chỉ ở các nền kinh tế phát triển mà còn tại nhiều quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Theo số liệu của Cục Dân số, Bộ Y tế, năm 2025, trung bình mỗi phụ nữ Việt Nam sinh 1,93 con, tăng nhẹ so với mức thấp nhất lịch sử năm 2024 là 1,91 nhưng vẫn chưa đạt mức sinh thay thế 2,1 con. Chênh lệch vùng miền rõ rệt: TP.HCM chỉ 1,51 con/phụ nữ, trong khi Điện Biên dẫn đầu với 2,91 con/phụ nữ.
Chi phí đè nặng lên mong muốn làm cha mẹ
Kết quả khảo sát của Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA) chỉ ra rằng cuộc khủng hoảng hiện nay không phải do người trẻ không muốn có con, mà nhiều người không thể có số con họ mong muốn vì các rào cản kinh tế, sức khỏe và xã hội. Trong Báo cáo Tình hình Dân số thế giới năm 2025, 39% số người được hỏi cho biết yếu tố tài chính như nhà ở giá rẻ, lựa chọn chăm sóc trẻ em hạn chế và sự bấp bênh về việc làm là những rào cản lớn nhất.
Trường hợp Hàn Quốc là minh chứng rõ nét. Năm 2025, tỷ suất sinh của nước này tăng mạnh nhất trong hai thập niên, đạt 0,80 (254.500 trẻ chào đời), nhờ chính sách hỗ trợ kinh tế dài hạn. Theo Bloomberg, từ năm 2006 đến 2023, chính phủ Hàn Quốc đã chi khoảng 380 nghìn tỉ won (280 tỉ USD) cho các chương trình khuyến sinh và hỗ trợ gia đình. Riêng năm 2025, ngân sách cho lĩnh vực này tăng 13% so với năm trước. Cha mẹ có con mới sinh nhận 1 triệu won (khoảng 700 USD) mỗi tháng trong năm đầu, 500.000 won mỗi tháng trong năm thứ hai, cùng trợ cấp một lần, voucher chăm sóc trẻ em và ưu đãi thuế.
Tâm lý e dè trước tương lai bất định
Bên cạnh áp lực tài chính, thế hệ trẻ còn chịu áp lực vô hình từ các vấn đề toàn cầu. Một phần năm số người tham gia khảo sát UNFPA thừa nhận nỗi sợ hãi về biến đổi khí hậu, chiến tranh và dịch bệnh làm thay đổi kế hoạch sinh con. Hiện tượng 'eco-anxiety' (lo âu khí hậu) được Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (APA) coi là một trong những dạng lo âu phổ biến nhất ở thế hệ trẻ. Nghiên cứu trên tạp chí The Lancet Planetary Health cho thấy 39% người trẻ toàn cầu do dự hoặc quyết định không sinh con vì lo sợ thảm họa thiên tai và biến đổi khí hậu. 45% số người được hỏi cho biết nỗi lo về môi trường ảnh hưởng tiêu cực đến cuộc sống và các quyết định quan trọng.
Tại Mỹ, khảo sát của Pew Research cho thấy 28% người được phỏng vấn không muốn sinh con do lo ngại bất ổn thế giới. Nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Kinh tế CESifo (Đức) trên dữ liệu 126 quốc gia từ năm 2021 kết luận: mức độ bất định kinh tế càng cao, tỷ lệ sinh càng giảm, khi các gia đình trì hoãn quyết định dài hạn để giảm thiểu rủi ro tài chính.
Vô sinh - Hiếm muộn: Rào cản sinh học khách quan
Không chỉ rào cản chủ quan, một bộ phận lớn người trẻ đối mặt với rào cản sinh học. Cứ 1 trong 4 người tham gia khảo sát UNFPA cho biết vấn đề sức khỏe hiện tại kìm hãm mong muốn có con. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), cuối năm 2023, khoảng 17,5% người trưởng thành toàn cầu, tức 1 trong 6 người, từng trải qua tình trạng vô sinh trong đời. Tỷ lệ này gần như không khác biệt giữa quốc gia thu nhập cao và thấp.
Tại Việt Nam, nghiên cứu quy mô toàn quốc trên 14.300 cặp vợ chồng do Bệnh viện Phụ sản Trung ương và Đại học Y Hà Nội thực hiện ghi nhận 7,7% các cặp vợ chồng trong độ tuổi sinh sản gặp tình trạng vô sinh, tương đương hàng trăm nghìn cặp đôi. Sự lao dốc của tỷ lệ sinh toàn cầu không đơn thuần là câu chuyện 'ích kỷ' hay lười biếng. Đó là phản ứng xã hội tự nhiên trước áp lực thời đại mới đè nặng lên tâm lý, ví tiền và thể trạng thế hệ trẻ. Cuộc khủng hoảng sinh sản thực sự không phải dân số quá đông hay quá ít, mà là việc các cá nhân không thể đạt được mục tiêu sinh sản mong muốn.
