Hành trình tìm kiếm kéo dài hơn nửa thế kỷ
Liệt sĩ Nguyễn Văn Nẩy, quê thôn Mỹ Thôn, xã Xuân Lai, huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh (cũ), sinh năm 1952. Tháng 12/1970, chàng trai 18 tuổi lên đường nhập ngũ. Tháng 9/1971, ông hy sinh tại chiến trường miền Nam khi mới 19 tuổi. Ông sinh ra trong một gia đình có ba chị em. Cha mất sớm, cuộc sống nghèo khó nhưng Nguyễn Văn Nẩy lớn lên là một chàng trai hiền lành, ít nói, luôn sẵn sàng giúp đỡ mọi người nên được bà con trong làng yêu quý.
Trong ký ức của người cháu gái – cũng là người gần gũi với ông nhất – cậu luôn là người dịu dàng, mỗi lần ra đồng đều dắt cháu theo bắt cua, hái rau. Tuổi thơ của hai cậu cháu gắn với những cánh đồng quê và những buổi chiều bình yên, trước khi chiến tranh chia cắt tất cả. Ngày ông lên đường nhập ngũ, cả mẹ, bà ngoại, bạn bè và người yêu đều ra tiễn. Gia đình theo ông đến tận ga Ninh Bình. Giữa sân ga đông người hôm ấy, ông gửi người yêu một lời hứa giản dị: "Nếu anh hoàn thành nhiệm vụ, em đợi anh về". Nhưng lời hẹn ấy mãi mãi không thể thành hiện thực.
Lá thư cuối cùng và nỗi đau kéo dài
Sau khi vào chiến trường, ông chỉ kịp gửi về duy nhất một lá thư. Trong thư, ông kể mình đang mắc sốt rét và không biết liệu có thể vượt qua. Đó cũng là dòng tin cuối cùng gia đình nhận được. Người cháu gái vẫn lặng lẽ lưu giữ từng ký ức về cậu, như giữ hộ niềm mong mỏi của người mẹ đã khuất của liệt sĩ Nguyễn Văn Nẩy. Những ngày sau đó là chuỗi dài chờ đợi trong thấp thỏm. Mẹ và chị gái ông ngày đêm ngóng tin, nhiều lần khóc cạn nước mắt. Người mẹ từng mơ thấy điềm chẳng lành nhưng vẫn nuôi hy vọng con trai sẽ trở về.
Rồi một ngày, những người đồng đội từ chiến trường trở về báo tin: Nguyễn Văn Nẩy bị sốt rét ác tính và đã không qua khỏi trong thời gian điều trị tại bệnh xá. Tháng 9/1971, giấy báo tử được gửi về. Người lính năm ấy mãi mãi dừng lại ở tuổi 19. Năm 1983, mẹ ông qua đời, mang theo nỗi đau chưa một lần biết con trai mình nằm lại nơi đâu. Ước nguyện tìm được phần mộ của con vẫn còn dang dở. Suốt hơn 50 năm sau đó, gia đình gần như không có thêm bất kỳ thông tin nào về nơi an táng của liệt sĩ Nguyễn Văn Nẩy.
Bước ngoặt từ chương trình ADN của Bộ Công an
Bước ngoặt chỉ đến vào năm 2025, khi Bộ Công an triển khai Kế hoạch 356 về thu nhận mẫu ADN thân nhân liệt sĩ chưa xác định được danh tính trên phạm vi toàn quốc, phối hợp với các bộ, ngành, địa phương và đơn vị phân tích gene để xây dựng Ngân hàng Gene liệt sĩ. Hàng chục nghìn mẫu ADN của thân nhân được thu nhận, tạo cơ sở đối sánh khoa học nhằm xác định danh tính các hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin. Từ những dữ liệu tưởng như rời rạc sau hơn nửa thế kỷ, nhiều gia đình đã có cơ hội biết chính xác nơi người thân mình yên nghỉ, trong đó có gia đình liệt sĩ Nguyễn Văn Nẩy.
Chỉ trong thời gian ngắn sau khi lấy mẫu xét nghiệm để đối chiếu, kết quả xác nhận được gửi về gia đình: liệt sĩ Nguyễn Văn Nẩy đang được an táng tại khu 2, Nghĩa trang liệt sĩ Đức Cơ, tỉnh Gia Lai. Sau hơn 50 năm, thông tin về nơi an nghỉ chính thức của ông đã được xác minh. Ở tuổi xế chiều, người cháu gái nghẹn ngào thắp nén hương lên bàn thờ gia tiên, như thay mặt cả gia đình báo với người bà nơi chín suối rằng ước nguyện tìm lại người con trai thất lạc hơn nửa thế kỷ cuối cùng đã thành hiện thực.
Cảm xúc vỡ òa của gia đình liệt sĩ
Ngồi bên hiên nhà, người cháu gái đã bày tỏ sự cảm ơn tới lực lượng công an và các cơ quan chức năng: “Gia đình tôi cũng không biết nói gì hơn, chỉ xin cảm ơn các đồng chí công an và các ngành đoàn thể của tỉnh, của xã đã hỗ trợ và giúp đỡ để có thông tin của cậu tôi”, cháu gái liệt sĩ xúc động nói.
Tương tự, tại Thái Bình, gia đình liệt sĩ Nguyễn Văn Nhuận (Bao Trình, Diêm Điền, Thái Thụy, Thái Bình cũ) đã tìm được ông an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Đức Cơ sau hơn 50 năm. Liệt sĩ Nguyễn Văn Nhuận đã anh dũng hy sinh trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Trong hai tháng năm 1975, gia đình phải hứng chịu mất mát không gì bù đắp khi nhận được cùng lúc hai giấy báo tử. “Chỉ trong vòng hai tháng trời, gia đình tôi nhận hai giấy báo tử, ông bà nhà tôi đau đớn vô cùng”, ông Nguyễn Đức Bình, anh họ của liệt sĩ chia sẻ.
Nỗ lực tìm kiếm suốt nửa thế kỷ
Người nhà liệt sĩ Nguyễn Văn Nhuận đã đi tìm thông tin của ông suốt nửa thế kỷ qua. Trước khi nhắm mắt, bố mẹ liệt sĩ để lại lời trăn trối: “cố gắng tìm em về". Ông Nguyễn Đức Bình chia sẻ: "Gia đình đi khắp nơi dò hỏi. Tôi cũng đã đi hỏi tất cả người tham gia chiến đấu cùng em tôi để tìm hiểu thông tin xem hy sinh ở đâu, vị trí chôn ở đâu. Sau đó, chúng tôi đưa thông tin lên mạng tìm, vào Nghĩa trang Trường Sơn, Nghĩa trang Đường 9. Chúng tôi gửi cả thông tin đến Đài Truyền hình Việt Nam với niềm hy vọng mong manh".
Người thân cũng đã tìm đến một nhà ngoại cảm và ngồi chờ suốt gần một tháng nhưng đều vô vọng. Bao nhiêu năm trôi qua, vẫn chỉ là những lần đi, những ngóng đợi và một nỗi đau âm ỉ. Hy vọng chỉ thực sự mở ra khi gia đình biết đến chương trình giám định ADN của Bộ Công an phối hợp với Genestory. Mẫu hài cốt tại mộ số 97, hàng 3, lô 7, khu 2, nghĩa trang Đức Cơ, Gia Lai, mang mã số NCC 764670 đã được đối chiếu chính xác với mẫu ADN của ông Nguyễn Đức Bình.
Khoa học hiện đại 'trả lại tên' cho người lính
Khoảnh khắc nhận kết quả, gia đình như vỡ òa. “Đến giờ phút này, khi có kết quả khoa học rõ ràng, chúng tôi hoàn toàn tin tưởng vào kỹ thuật hiện đại. Không còn gì vui hơn nữa. Chúng tôi chỉ mong có thể đưa được em chúng tôi về, để thắp cho em nén hương bên bố mẹ, bên gia tiên, tổ tiên", ông Nguyễn Đức Bình xúc động bày tỏ.
Hơn nửa thế kỷ sau chiến tranh, điều đưa những người lính trở về với tên tuổi của mình không còn chỉ là những chuyến đi dò hỏi hay những hy vọng mong manh. Đó là sự kết hợp giữa trách nhiệm của các cơ quan chức năng và thành tựu của khoa học hiện đại. Chương trình thu nhận mẫu ADN do Bộ Công an chủ trì triển khai trên toàn quốc đã mở ra cơ hội xác định danh tính cho hàng nghìn hài cốt liệt sĩ chưa biết tên, từng bước "trả lại tên" cho những người đã ngã xuống và giúp nhiều gia đình khép lại hành trình chờ đợi kéo dài hơn nửa thế kỷ.
