Hàng trăm công trình cấp nước sinh hoạt cho đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) đã được đầu tư xây dựng trên khắp cả nước, nhưng thực tế cho thấy, nhiều công trình hoạt động kém hiệu quả, thậm chí bỏ hoang, khiến người dân vẫn thiếu nước sạch. Bài toán đặt ra là làm sao để từ 'có công trình' đến 'có nước an toàn'.
Thực trạng công trình cấp nước vùng DTTS
Theo báo cáo của Ủy ban Dân tộc, tính đến năm 2023, tỷ lệ hộ dân tộc thiểu số được sử dụng nước sinh hoạt hợp vệ sinh đạt khoảng 85%, nhưng tỷ lệ sử dụng nước sạch theo quy chuẩn chỉ đạt khoảng 50%. Nhiều công trình cấp nước tập trung tại các tỉnh miền núi như Sơn La, Điện Biên, Gia Lai, Kon Tum... đã xuống cấp, hư hỏng hoặc không đủ nguồn nước khai thác.
Ông Lê Sơn Hải, Phó Chủ tịch Ủy ban Dân tộc, cho biết: 'Mặc dù đã đầu tư hàng nghìn tỷ đồng cho các công trình cấp nước, nhưng việc quản lý, vận hành sau đầu tư còn nhiều bất cập. Nhiều công trình thiếu kinh phí bảo trì, thiếu cán bộ kỹ thuật, dẫn đến nhanh chóng hư hỏng.'
Nguyên nhân và giải pháp
Theo các chuyên gia, nguyên nhân chính là do thiếu sự tham gia của cộng đồng trong quá trình xây dựng và quản lý công trình. Nhiều công trình được xây dựng theo mô hình 'từ trên xuống', không phù hợp với nhu cầu và tập quán địa phương. Bên cạnh đó, chất lượng nước sau xử lý chưa đảm bảo do công nghệ lạc hậu, nguồn nước ô nhiễm.
Để giải quyết vấn đề, Ủy ban Dân tộc đã đề xuất chuyển đổi mô hình từ 'cấp nước tập trung' sang 'cấp nước phân tán' kết hợp với các giải pháp phù hợp từng vùng. Cụ thể, tại các khu vực có nguồn nước dồi dào, ưu tiên xây dựng các công trình cấp nước quy mô nhỏ, dễ quản lý. Nơi khó khăn về nguồn nước, hỗ trợ bể chứa nước mưa, giếng khoan cá nhân.
Bà Trần Thị Hồng, chuyên gia về nước sạch từ Ngân hàng Thế giới, nhấn mạnh: 'Cần có cơ chế tài chính bền vững, như thành lập quỹ bảo trì công trình, đào tạo nhân lực quản lý tại chỗ. Đồng thời, tăng cường giám sát chất lượng nước định kỳ.'
Kết quả bước đầu và định hướng
Từ năm 2021, Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2021-2030 đã đầu tư hơn 10.000 tỷ đồng cho lĩnh vực nước sinh hoạt. Theo đó, đến năm 2025, phấn đấu 60% hộ DTTS được sử dụng nước sạch; đến năm 2030, tỷ lệ này đạt 80%.
Mô hình thí điểm tại xã Hua La, tỉnh Sơn La cho thấy hiệu quả: sau khi chuyển giao công trình cho người dân tự quản lý, tỷ lệ hộ sử dụng nước an toàn tăng từ 30% lên 85% chỉ sau 2 năm. Ông Hoàng Văn Bình, Trưởng thôn Hua La, chia sẻ: 'Người dân được tập huấn vận hành, tự bảo trì, nên công trình hoạt động tốt, không còn cảnh hỏng hóc kéo dài.'
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Nguyễn Hoàng Hiệp khẳng định: 'Mục tiêu cuối cùng không chỉ là xây công trình, mà là người dân được sử dụng nước an toàn, bền vững. Cần thay đổi tư duy từ 'có nước' sang 'nước sạch'.'
Để đạt được mục tiêu, các chuyên gia khuyến nghị tăng cường ứng dụng công nghệ xử lý nước phù hợp, như lọc nước bằng vật liệu địa phương, sử dụng năng lượng mặt trời. Đồng thời, xã hội hóa nguồn lực, huy động doanh nghiệp và tổ chức phi chính phủ tham gia. Với sự quyết tâm của Chính phủ và sự đồng lòng của người dân, hy vọng vùng đồng bào DTTS sẽ sớm có nước sinh hoạt an toàn, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống và phát triển bền vững.
