Bản quyền thể thao đang trở thành tài sản cốt lõi của ngành công nghiệp nội dung số, quyết định trực tiếp giá trị thương mại của các giải đấu và nguồn lực phát triển thể thao. Tuy nhiên, khi nhận thức về sở hữu trí tuệ còn hạn chế, thói quen tiêu dùng nội dung miễn phí vẫn phổ biến, tình trạng vi phạm bản quyền tiếp tục diễn ra, gây tổn thất cho các đơn vị sở hữu và làm méo mó thị trường. Những vụ triệt phá các đường dây phát sóng thể thao lậu gần đây cho thấy quyết tâm siết chặt quản lý, nhưng cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết phải chuyển từ xử lý vi phạm sang xây dựng một hệ sinh thái bản quyền lành mạnh. Loạt bài “Sở hữu trí tuệ và thể thao: Từ cuộc chiến bản quyền đến kiến tạo ngành công nghiệp” nhằm làm rõ thực trạng, phân tích nguyên nhân và đề xuất giải pháp, góp phần nâng cao nhận thức xã hội và thúc đẩy phát triển bền vững ngành thể thao trong kỷ nguyên số.
Từ nỗ lực xây dựng "tài sản thương hiệu"
Một trong những nỗ lực lớn nhất trong tư duy quản lý thể thao hiện đại thể hiện qua việc định danh vận động viên như một tài sản thương hiệu độc lập. Mới nhất, Giải Bóng rổ chuyên nghiệp Việt Nam (VBA) đã tổ chức chuỗi sự kiện Draft Combine Series 2026 nhằm cụ thể hoá việc xây dựng thương hiệu cá nhân cho các cầu thủ ngay từ khi còn là tân binh. Trở thành một vận động viên chuyên nghiệp không chỉ nằm ở những cú ném chuẩn xác hay kỹ thuật điêu luyện, mà còn nằm ở cách các cầu thủ xây dựng giá trị và tầm ảnh hưởng của chính mình.
Cụ thể, CEO VBA Trần Chu Sa đã trực tiếp đứng lớp trong buổi workshop "Định hình và xây dựng hình ảnh vận động viên chuyên nghiệp". Mục tiêu của lớp học: Thứ nhất, giúp các tân binh hiểu thế nào là cầu thủ chuyên nghiệp, không chỉ trên sàn đấu mà còn trong cách ứng xử, giao tiếp và xuất hiện trước công chúng; Thứ hai, giúp các vận động viên nhận thức rõ mỗi hành vi nhỏ của mình đều góp phần tạo nên hình ảnh cá nhân, hình ảnh câu lạc bộ và hình ảnh giải đấu VBA, từ đó nắm được những nguyên tắc cơ bản về hình ảnh thương hiệu cá nhân, nhất quán và phù hợp với định hướng nghề nghiệp lâu dài; Thứ ba, nắm được những điều nên làm và cần phải tránh trên mạng xã hội, truyền thông, cũng như trong quan hệ báo chí, nhà tài trợ và cộng đồng.
Draft Combine Series 2026 được xem như bước đi thiết thực nhằm giúp các câu lạc bộ và vận động viên tăng giá trị thương hiệu cá nhân bằng cách tạo thêm điểm chạm cảm xúc và cộng đồng quanh giải đấu. Không những vậy, VBA còn phát triển ứng dụng riêng để cải tiến việc cung cấp thông tin đến người hâm mộ như thống kê chính thức, nội dung kể chuyện về cầu thủ, sản phẩm sưu tầm và merchandise, giúp cầu thủ không chỉ được biết đến qua thi đấu mà còn qua hình ảnh, thành tích và cá tính riêng. Đồng thời, các hoạt động cộng đồng như VBA Cares, các chuyến tham quan trường học và trại hè... giúp thương hiệu giải đấu, câu lạc bộ và cầu thủ gắn với trách nhiệm xã hội và cảm hứng phát triển bóng rổ Việt Nam, từ đó tạo ra giá trị thương hiệu bền vững hơn trong mắt người hâm mộ và đối tác. Rõ ràng, khi một cầu thủ có cá tính, có câu chuyện, có lượng người theo dõi đông đảo trên các phương tiện truyền thông, giá trị của họ không chỉ nằm ở chuyên môn, mà còn lan rộng ra ngoài sân đấu. Dĩ nhiên, chính các đội bóng cũng được hưởng lợi nhờ sự phát triển này.
Tới nỗ lực gắn kết di sản câu lạc bộ
Nếu VBA đại diện cho góc nhìn vĩ mô của giải đấu thể thao chuyên nghiệp ở Việt Nam nói chung, cách tiếp cận của Hanoi Buffaloes lại mang đến một bài học thực tiễn trong quá trình khai phóng giá trị tinh thần thành tài sản thương mại. Với thông điệp "The Capital Legacy", đội bóng Thủ đô không chỉ coi di sản là câu chuyện kể lại, mà trở thành những điểm chạm trong cuộc sống hằng ngày. Như khẳng định của Tổng Giám đốc Hanoi Buffaloes Trịnh Thị Khánh Ly, nếu chỉ nói di sản như câu chuyện quá khứ, đương nhiên nó sẽ rất tĩnh, thậm chí là xa cách với người trẻ: "Với Trâu Thủ đô (biệt danh của đội bóng), chúng tôi không truyền tải The Capital Legacy như khái niệm quá lớn, mà cố gắng giữ nó ở những điểm chạm rất cụ thể, như cách đội bóng cống hiến trong từng phút thi đấu, cách người hâm mộ được chào đón khi đến sân, và cả những trải nghiệm trước, trong cũng như sau trận đấu".
Câu lạc bộ Hanoi Buffaloes nỗ lực kiến tạo nên khoảng không gian nơi thể thao hòa quyện cùng văn hóa Hà Nội. Khán giả vừa theo dõi những pha úp rổ bùng cháy bên cây kem Tràng Tiền, nhấm nháp Givral Bakery hay sản phẩm của Hải Hà Kotobuki xuyên suốt thời gian thi đấu trên sân. Cứ như vậy, từng điểm chạm ký ức và thực tại trong lòng mỗi người con Thủ đô sẽ được vun đắp một cách bền vững. Và rồi những nhà tài trợ cũng trở nên gắn kết như một phần trong những trải nghiệm IP (sở hữu trí tuệ) của khán giả khi đến Nhà thi đấu Tây Hồ.
"Khi tất cả cùng tồn tại trong một chiều không gian, di sản không còn là ký ức nữa, mà sẽ ăn sâu vào từng trải nghiệm thực tế và gắn bó hơn với người hâm mộ", bà Ly nhấn mạnh. Thực tế, những nỗ lực khai thác IP của Hanoi Buffaloes không phải câu chuyện suông. Đội bóng thường xuyên tiến hành đo lường trong từng chỉ số cụ thể, như mức độ quay lại của khán giả, mức độ gắn kết của cộng đồng, cách người hâm mộ nhận diện và tự hào về đội bóng. Cho tới thời điểm giá trị tinh thần có thể tạo ra hành vi lặp lại từ người hâm mộ, điều đó vô hình trung đã trở thành một dạng tài sản bền vững.
Mùa giải 2025, lần đầu tiên Hanoi Buffaloes vô địch sau 10 năm ròng rã chờ đợi. Điều những người điều hành Trâu nhớ tới nhất không phải giây phút nâng cúp. "Khoảnh khắc nhìn quanh nhà thi đấu, thấy rất nhiều bạn trẻ, gia đình, các em nhỏ, mặc áo xanh, hò hét và gọi tên câu lạc bộ như một phần của chính họ. Lúc ấy, tôi nhận ra, mình không còn đang phát triển đội bóng rổ, mà đang chứng kiến một cộng đồng hình thành. Với tôi, đó là lúc thương hiệu bắt đầu có hồn", bà Ly chia sẻ.
Số hóa - “mỏ vàng” dữ liệu mới của thể thao
Trở lại với bài toán khai thác và phát triển nguồn lực thể thao từ sở hữu trí tuệ, một lĩnh vực vô cùng tiềm năng khác thường bị bỏ qua tại Việt Nam chính là dữ liệu thống kê. Tại các giải đấu hàng đầu thế giới, dữ liệu cầu thủ là tài sản đắt giá cho các đơn vị phân tích chuyên sâu hay công ty trò chơi điện tử. Như chia sẻ của ông Trần Chu Sa, từ năm 2020, VBA đã bắt đầu khai thác doanh thu từ dữ liệu thống kê với các đối tác quốc tế, và hiện nay việc khai thác được thực hiện thông qua hợp đồng khai thác độc quyền với Genius Sports. Theo đó, đối tác mua trọn gói dữ liệu của giải và thực hiện phân phối live data cùng video stream ra thị trường quốc tế ngoài Việt Nam. Điều này cho thấy dữ liệu cầu thủ và dữ liệu trận đấu không còn chỉ phục vụ chuyên môn, mà đã trở thành một loại tài sản thương mại có thể tạo ra giá trị kinh tế đích thực.
Tuy vậy, ở thị trường trong nước, nhu cầu thương mại hóa dữ liệu thể thao chuyên sâu hiện vẫn chưa hình thành rõ ràng. Vì thế, trong giai đoạn này, định hướng của VBA là ưu tiên sử dụng dữ liệu thống kê để tối ưu trải nghiệm người xem, từ việc tăng chiều sâu cho nội dung truyền thông, hỗ trợ bình luận và phân tích trận đấu, phát triển các sản phẩm fantasy sport, đến giúp người hâm mộ theo dõi cầu thủ và đội bóng một cách trực quan, hấp dẫn hơn. Về lâu dài, khi thị trường trưởng thành hơn, đây sẽ là nền tảng rất quan trọng để mở rộng thêm các sản phẩm thương mại hóa dữ liệu trong nước.
VBA đang ráo riết thực hiện lộ trình thương mại hóa kho dữ liệu thống kê này. Không dừng lại ở đó, việc cấp phép logo cho các dự án Game (tương tự NBA 2K) và các nhãn hàng thời trang đường phố trong nước (local brand) cũng nằm trong tầm ngắm của các nhà điều hành. Việc đưa bóng rổ len lỏi vào đời sống thông qua các sản phẩm phái sinh từ IP chính là cách để tạo ra dòng tiền bền vững mà không cần đợi tới thời điểm bóng lăn trên sân. Trên thế giới, các franchise game thể thao lớn như NBA 2K hay EA SPORTS FIFA đều tạo ra doanh thu hàng triệu USD mỗi kỳ phát hành mới, và các thỏa thuận cấp phép IP này mang lại lợi ích cho cả nhà phát hành lẫn chủ sở hữu quyền khi đưa thương hiệu vào những ngành công nghiệp này.
Hiện tại, VBA không nhắm đến một game AAA như trên, bởi thị trường Việt Nam chưa có hạ tầng cho điều đó. Nhưng một mobile game bóng rổ được cấp phép hình ảnh đội bóng và cầu thủ VBA là một trong những hướng đi chiến lược mà giải đấu đang nghiêm túc xem xét. Bóng rổ và văn hóa đường phố ở Việt Nam có mối liên kết tự nhiên rất mạnh, đặc biệt trong giới trẻ đô thị. Đó là vùng giao thoa IP cực kỳ tiềm năng. Vì vậy, việc hợp tác cho ra đời một bộ sưu tập cùng các thương hiệu thời trang là hoàn toàn nằm trong lộ trình triển khai sắp tới. "Trong những năm qua, chúng tôi đã cấp phép cho đối tác bóng thi đấu quyền sử dụng logo để thương mại sản phẩm dưới thương hiệu của họ, hay hợp tác cùng local brand - TOBI cho bộ sưu tập ra mắt năm 2024 là những minh chứng. Trong năm 2026 này, chúng tôi đã cấp quyền cho New Era - Một thương hiệu về mũ thời trang hàng đầu trên thế giới để cho ra đời dòng sản phẩm riêng với nhận diện thương hiệu của VBA, dự kiến sẽ ra mắt vào tháng 8 tới", ông Trần Chu Sa tiết lộ.
Tương tự định hướng của VBA, Hanoi Buffaloes cũng xác định sẽ tập trung nhiều hơn vào việc trở thành một thương hiệu lifestyle. Điều này đồng nghĩa đội bóng không chỉ tồn tại đơn thuần mỗi phút giây thi đấu, mà hiện diện trong đời sống hằng ngày của người hâm mộ. Cộng thêm việc sở hữu hệ sinh thái các thương hiệu di sản, Hanoi Buffaloes cũng tự tin sẽ có nhiều cách thức kể câu chuyện hơn. Bên cạnh phần "hồn", mạch cảm xúc với sự bền bỉ cũng như cách đội bóng gắn kết với cộng đồng, Trâu Thủ đô tự tin thể hiện thương hiệu của mình qua âm nhạc, thời trang, mạng xã hội, hoặc những cách tương tác mới với người trẻ.
Như khẳng định của bà Ly, bài học lớn nhất từ các thị trường thể thao phát triển không phải việc họ đã và đang làm gì với câu chuyện sở hữu trí tuệ, mà thông qua cách họ xây dựng nên cộng đồng đủ mạnh để IP đó có giá trị. Khi người hâm mộ cảm thấy họ là một phần của đội bóng, tấm logo vượt lên hình ảnh thương hiệu đơn thuần để trở thành niềm tự hào mà người hâm mộ muốn mang bên mình trong cuộc sống hàng ngày. Cho tới thời điểm ấy, câu chuyện khai thác hay thương mại hóa sở hữu trí tuệ sẽ diễn ra theo cách hoàn toàn tự nhiên và bền vững.
Hiện tại, VBA đang nỗ lực nâng tầm thương hiệu giải đấu theo đúng logic của một thương hiệu thể thao chuyên nghiệp. Trước tiên, giải đấu từng bước nâng chuẩn sản phẩm cốt lõi như nhận diện thương hiệu, chất lượng truyền thông, dữ liệu chính thức và trải nghiệm theo dõi. Điều này thể hiện qua việc VBA đổi bộ nhận diện từ năm 2020, hợp tác độc quyền với Genius Sports để chuẩn hóa dữ liệu, truyền phát trực tiếp và integrity từ 2023, và ký thỏa thuận 5 mùa với FPT Play từ 2026 để mở rộng chất lượng sản xuất và độ phủ truyền thông. Những bước đi này giúp thương hiệu VBA mạnh hơn ở cả hình ảnh, tính chuyên nghiệp lẫn giá trị thương mại.
