Trao đổi với Nhân Dân cuối tuần, bà Nguyễn Phạm Duy Trang, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, đã chia sẻ những kiến giải sâu sắc về việc tạo dựng một môi trường an toàn, yêu thương và đồng hành đúng nghĩa cho trẻ em.
Quan hệ giữa “an toàn” và “hạnh phúc” đối với trẻ em
Bà khẳng định: “An toàn” luôn là nền tảng vững chắc để trẻ em được sống hạnh phúc và phát triển toàn diện. Một đứa trẻ chỉ có thể lớn lên khỏe mạnh, hình thành nhân cách tích cực khi được sống trong môi trường an toàn, được bảo vệ, yêu thương, tôn trọng và lắng nghe. Ngược lại, dù được chăm sóc đầy đủ nhưng luôn sống trong lo âu, áp lực, bị bạo lực tinh thần, bị cô lập hoặc thiếu người chia sẻ thì khó có thể thật sự hạnh phúc. Vì vậy, quyền được sống hạnh phúc của trẻ em trước hết phải gắn liền với quyền được an toàn.
Hiện nay, khái niệm “an toàn cho trẻ em” đã mở rộng hơn rất nhiều. Nếu trước đây thường tập trung vào phòng chống tai nạn thương tích, đuối nước, bạo lực, xâm hại trực tiếp, thì trong bối cảnh chuyển đổi số, trẻ em còn đối diện với nhiều nguy cơ mới trên môi trường mạng như bắt nạt trực tuyến, bạo lực ngôn từ, lừa đảo, xâm phạm dữ liệu cá nhân, tiếp xúc với nội dung độc hại, lệ thuộc thiết bị điện tử hoặc bị tác động tiêu cực bởi các thuật toán và xu hướng lệch chuẩn. Điều đáng lo ngại là nhiều tổn thương trên môi trường mạng không để lại dấu vết rõ ràng như tổn thương thể chất, nhưng lại ảnh hưởng sâu sắc đến tâm lý, cảm xúc, nhận thức và quá trình hình thành nhân cách của trẻ em. Có những em bị tổn thương trong im lặng, bị cô lập trong chính không gian mà người lớn tưởng rằng các em chỉ đang “giải trí”.
Bà nhấn mạnh: An toàn của trẻ em hôm nay không chỉ là bảo vệ các em khỏi nguy cơ ngoài xã hội, mà còn là bảo vệ sự bình yên trong tâm hồn, sự lành mạnh trong các mối quan hệ và khả năng phát triển tích cực về cảm xúc, nhận thức, giá trị sống. Trong thời đại số, cần tiếp cận vấn đề an toàn trẻ em theo hướng toàn diện hơn, gồm ba trụ cột lớn: an toàn thể chất, an toàn tinh thần và an toàn trên môi trường mạng. Trong đó, an toàn tinh thần cần được nhìn nhận đúng mức như một nội dung rất quan trọng của quyền trẻ em. Một lời miệt thị, một hành vi bắt nạt, một áp lực kéo dài hoặc sự thờ ơ của người lớn đôi khi để lại hậu quả nặng nề không kém những tổn thương thể chất.
Thách thức trong quản lý nhà nước về bảo vệ trẻ em
Từ góc độ quản lý nhà nước, thách thức lớn hiện nay không chỉ là nhận diện các nguy cơ đối với trẻ em, mà là làm sao để hệ thống bảo vệ trẻ em có thể phản ứng kịp thời, hiệu quả trước từng nguy cơ cụ thể. Một cuộc gọi đến Tổng đài Quốc gia bảo vệ Trẻ em 111, một phản ánh từ nhà trường, một dấu hiệu bất thường trong gia đình hay trên môi trường mạng cần được tiếp nhận, phân loại, xử lý và theo dõi bằng một quy trình rõ ràng. Do đó, can thiệp từng ca trẻ em đòi hỏi một quy trình liên tục: phòng ngừa, phát hiện sớm, tiếp nhận thông tin, đánh giá mức độ nguy cơ, can thiệp khẩn cấp khi cần thiết, hỗ trợ y tế, tâm lý, pháp lý, giáo dục và theo dõi sau can thiệp.
Muốn làm được điều đó, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền địa phương, ngành lao động - xã hội, công an, y tế, giáo dục, nhà trường, tổ chức Đoàn, Đội, các tổ chức xã hội và gia đình. Bà đặc biệt nhấn mạnh vai trò của cấp cơ sở. Xã, phường, thị trấn, khu phố, tổ dân phố, trường học là những nơi gần trẻ em nhất, có khả năng phát hiện sớm nhất các nguy cơ đối với trẻ em. Nếu ở cơ sở không nắm được trẻ em nào đang có hoàn cảnh đặc biệt, trẻ em nào sống trong gia đình có bạo lực, trẻ em nào thiếu người chăm sóc, trẻ em nào có biểu hiện sang chấn tâm lý hoặc có nguy cơ bị xâm hại trên môi trường mạng, thì việc can thiệp thường sẽ chậm và bị động. Công tác bảo vệ trẻ em muốn hiệu quả phải bắt đầu từ dữ liệu cơ sở, từ trách nhiệm cụ thể của từng địa bàn và từng người làm công tác trẻ em.
Cùng với đó, Tổng đài Quốc gia bảo vệ Trẻ em 111 cần tiếp tục được phát huy như một đầu mối quan trọng trong hệ thống bảo vệ trẻ em. Tổng đài không chỉ là nơi tiếp nhận cuộc gọi, mà phải là cửa ngõ kích hoạt quy trình hỗ trợ trẻ em. Trên môi trường mạng, trách nhiệm bảo vệ trẻ em cũng không thể chỉ đặt lên vai cha mẹ hay nhà trường. Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật, chính sách và cơ chế giám sát; doanh nghiệp công nghệ phải có trách nhiệm trong việc kiểm soát nội dung độc hại, bảo vệ dữ liệu cá nhân trẻ em, thiết lập công cụ cảnh báo, gỡ bỏ nhanh nội dung xâm hại trẻ em; nhà trường cần trang bị kỹ năng số, kỹ năng tự bảo vệ cho học sinh; gia đình cần đồng hành, lắng nghe thay vì chỉ cấm đoán. Trẻ em cần được bảo vệ bằng cả pháp luật, công nghệ, giáo dục và sự quan tâm thực chất của người lớn.
Hoàn thiện thể chế và xây dựng hệ sinh thái bảo vệ trẻ em
Với góc độ của cơ quan lập pháp, bà cho rằng việc hoàn thiện thể chế, chính sách bảo vệ trẻ em trong bối cảnh mới là yêu cầu rất cấp thiết. Nhưng pháp luật thôi là chưa đủ. Điều quan trọng hơn là phải xây dựng được một hệ sinh thái bảo vệ trẻ em có khả năng vận hành thực chất: có đầu mối chịu trách nhiệm ở cơ sở, có quy trình phối hợp liên ngành, có dữ liệu trẻ em có nguy cơ, có dịch vụ tư vấn - trị liệu - pháp lý phù hợp, có ngân sách bảo đảm và có cơ chế giám sát việc thực hiện.
Từ thực tiễn nhiều năm công tác trong tổ chức Đoàn, Đội và hiện nay tham gia công tác tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, bà càng nhận thấy rằng trẻ em hôm nay không chỉ cần được chăm sóc, mà cần được đồng hành; không chỉ cần được bảo vệ, mà còn cần được lắng nghe một cách thực chất. Phiên họp giả định “Quốc hội trẻ em” trong thời gian qua cho thấy trẻ em Việt Nam rất quan tâm đến những vấn đề của chính mình. Các em có chính kiến, có mong muốn được tham gia và rất cần người lớn lắng nghe bằng sự tôn trọng, trách nhiệm. Đó cũng là một gợi mở quan trọng cho công tác xây dựng chính sách: Muốn chính sách về trẻ em đi vào cuộc sống, phải bắt đầu từ việc hiểu đúng tiếng nói, nhu cầu và trải nghiệm của trẻ em.
Thiếu sân chơi và sản phẩm văn hóa lành mạnh cho trẻ em
Trước ý kiến cho rằng trẻ em hiện đang thiếu những sản phẩm giải trí, văn hóa lành mạnh phù hợp với lứa tuổi, bà nhấn mạnh: Đây là vấn đề rất đáng suy nghĩ. Chúng ta không thể chỉ trách trẻ em dành quá nhiều thời gian cho điện thoại, mạng xã hội hay các thiết bị điện tử, khi người lớn và xã hội chưa tạo đủ điều kiện để các em được vui chơi, trải nghiệm, sáng tạo và kết nối với đời sống thực một cách tích cực. Một đứa trẻ sẽ luôn tìm đến nơi mang lại cảm giác được quan tâm, được chia sẻ và được khẳng định bản thân. Nếu thiếu sân chơi, thiếu hoạt động cộng đồng và thiếu những sản phẩm văn hóa phù hợp lứa tuổi và thiếu người lớn đồng hành thì môi trường mạng rất dễ trở thành nơi thay thế cho tuổi thơ. Khi đó, chiếc điện thoại không còn chỉ là phương tiện giải trí, mà trở thành “không gian sống” của trẻ em.
Bà cho rằng, vấn đề sân chơi cho trẻ em không chỉ là câu chuyện văn hóa, mà còn là câu chuyện quy hoạch, ngân sách và trách nhiệm công. Khi phát triển đô thị, khu dân cư, khu công nghiệp, khu chế xuất, cần tính đến không gian công cộng, sân chơi, thư viện, nhà thiếu nhi, điểm sinh hoạt cộng đồng cho trẻ em. Nếu trẻ em chỉ có nhà trọ, lớp học và màn hình điện thoại, thì rất khó nói đến một tuổi thơ lành mạnh. Các thiết chế như nhà thiếu nhi, thư viện, trung tâm văn hóa, bảo tàng, công viên, sân chơi cộng đồng, không gian sáng tạo cần được nhìn nhận như một phần quan trọng trong hệ thống bảo vệ và phát triển trẻ em. Đó không chỉ là nơi tổ chức hoạt động vui chơi, mà còn là nơi hình thành cảm xúc, nhân cách, kỹ năng sống, năng lực giao tiếp, khả năng hợp tác và hệ giá trị cho trẻ em.
Từ thực tiễn công tác và tiếp xúc với cử tri, phụ huynh, trẻ em tại Thành phố Hồ Chí Minh thời gian qua, bà càng thấy rõ áp lực của đời sống đô thị hiện đại đối với trẻ em. Ở một đô thị đặc biệt với mật độ dân cư đông, nhịp sống nhanh, số lượng con em công nhân lao động và người nhập cư rất lớn, không phải gia đình nào cũng có đủ điều kiện, thời gian và nguồn lực để đồng hành cùng con. Nhiều trẻ em thiếu sân chơi cộng đồng, thiếu điểm sinh hoạt văn hóa, thiếu không gian an toàn và phù hợp với lứa tuổi. Nếu khoảng trống đó không được bù đắp bằng các hoạt động giáo dục, trải nghiệm và văn hóa lành mạnh, thì màn hình điện thoại sẽ dần thay thế tuổi thơ của các em.
Chính vì vậy, tại kỳ họp thứ nhất của Quốc hội khóa XVI, bà cũng đã nhấn mạnh rằng phát triển văn hóa phải thật sự gắn với thế hệ trẻ. Đầu tư cho văn hóa, suy cho cùng, chính là đầu tư cho con người và cho tương lai đất nước. Văn hóa không chỉ tạo ra đời sống tinh thần, mà còn góp phần hình thành bản lĩnh, nhân cách và sức đề kháng của thanh thiếu nhi trước những tác động tiêu cực của xã hội hiện đại. Theo nghĩa đó, xây dựng thiết chế văn hóa cho trẻ em hôm nay cũng chính là xây dựng một “lá chắn mềm” để bảo vệ trẻ em từ sớm, từ xa.
Thời gian tới, cần nhìn nhận lại hệ thống thiết chế văn hóa dành cho thiếu nhi theo hướng hiện đại hơn, gần trẻ em hơn và thật sự hấp dẫn trẻ em. Bên cạnh đó, các cơ quan văn hóa, truyền thông và doanh nghiệp công nghệ cần có trách nhiệm xã hội lớn hơn trong việc xây dựng những sản phẩm văn hóa lành mạnh, giàu giá trị giáo dục, phù hợp tâm lý lứa tuổi và đủ hấp dẫn với trẻ em. Chúng ta cần nhiều hơn những sản phẩm văn hóa Việt Nam hiện đại, sáng tạo, gần gũi với trẻ em, nhưng vẫn nuôi dưỡng được tâm hồn, nhân cách, lòng nhân ái, ý thức cộng đồng và niềm tự hào dân tộc.
Bà cũng cho rằng không nên tiếp cận vấn đề bằng tư duy “cấm” trẻ em tiếp cận công nghệ. Công nghệ là xu thế không thể đảo ngược. Điều quan trọng hơn là giúp trẻ em có đủ bản lĩnh văn hóa, kỹ năng số, khả năng tự bảo vệ và môi trường phát triển lành mạnh để sử dụng công nghệ một cách tích cực, an toàn, có trách nhiệm. Chúng ta đang nói nhiều đến chuyển đổi số, xã hội số, công dân số, nhưng điều quan trọng hơn cả là phải xây dựng được một môi trường số nhân văn, an toàn và phù hợp với sự phát triển của trẻ em.
Vai trò của chính quyền địa phương trong mùa hè an toàn cho trẻ em
Về việc xây dựng một mùa hè an toàn, lành mạnh cho trẻ em, bà nhấn mạnh vai trò rất quan trọng của chính quyền địa phương. Bởi địa phương là nơi gần trẻ em nhất, hiểu rõ điều kiện thực tế, nguy cơ và nhu cầu của trẻ em trên từng địa bàn. Một chính sách ở cấp Trung ương dù đúng và tốt đến đâu cũng chỉ có thể đi vào cuộc sống nếu được triển khai hiệu quả ở cơ sở.
Thời gian qua, Chính phủ đã nhiều lần yêu cầu các địa phương tăng cường công tác bảo vệ trẻ em trong dịp hè, nhất là phòng, chống đuối nước, tai nạn thương tích, xâm hại trẻ em và bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng. Tuy nhiên, điều quan trọng hiện nay là phải chuyển mạnh từ tư duy “quản lý trẻ em trong dịp hè” sang tư duy “kiến tạo môi trường phát triển an toàn, lành mạnh cho trẻ em”.
Bà cũng cho rằng cần lắng nghe trẻ em khi xây dựng các hoạt động hè. Nhiều khi người lớn tổ chức hoạt động mà nghĩ là tốt cho trẻ, nhưng chưa chắc đã phù hợp với nhu cầu, sở thích và tâm lý của các em. Nếu trẻ em được hỏi ý kiến, được tham gia lựa chọn hoạt động, các chương trình hè sẽ hấp dẫn hơn, thiết thực hơn và thật sự thuộc về trẻ em hơn.
Một đô thị đáng sống trước hết phải là nơi trẻ em được sống an toàn và hạnh phúc. Một địa phương phát triển không chỉ được đo bằng đường sá, công trình, tốc độ tăng trưởng, mà còn phải được nhìn từ những điều rất cụ thể: Trẻ em có sân chơi hay không, có được bảo vệ khi gặp nguy cơ hay không, có nơi để đọc sách, chơi thể thao, sinh hoạt văn hóa hay không, có được lắng nghe trong những vấn đề liên quan mình hay không.
Thông điệp bà muốn nhấn mạnh là: Bảo vệ trẻ em không chỉ là ngăn ngừa tổn thương, mà là tạo dựng một môi trường để mọi trẻ em được an toàn, được tôn trọng, được phát triển toàn diện và được sống đúng với tuổi thơ của mình. Muốn trẻ em thật sự hạnh phúc, trước hết người lớn phải cho các em cảm giác được an toàn, được yêu thương và được lắng nghe.
Thực trạng thiết chế văn hóa cho thiếu nhi
Nhiều thiết chế văn hóa dành cho thiếu nhi hiện nay chưa thật sự hấp dẫn trẻ em. Có nơi còn thiếu cơ sở vật chất, thiếu nhân lực, thiếu kinh phí hoạt động, thiếu đổi mới nội dung và phương thức tổ chức. Trong khi đó, các sản phẩm trên không gian mạng lại rất nhanh, rất hấp dẫn và liên tục thay đổi. Vì vậy, nếu các hoạt động văn hóa cho trẻ em vẫn tổ chức theo cách cũ, đơn điệu, thiếu tính trải nghiệm, thì sẽ rất khó thu hút các em.
Bài viết do Nguyễn Hà thực hiện.
