Bộ Tài chính cảnh báo tình trạng dùng tài khoản cá nhân để trốn thuế
Ngày 9 tháng 3, Bộ trưởng Bộ Tài chính đã ký Công điện số 01/CĐ-BTC, nhấn mạnh việc tăng cường phối hợp thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt nhằm nâng cao hiệu quả quản lý thuế trong năm 2026. Công điện này chỉ ra rằng, tại nhiều địa bàn, ngành nghề và khu vực kinh tế, vẫn tồn tại hiện tượng lạm dụng thanh toán tiền mặt hoặc sử dụng tài khoản cá nhân để che giấu doanh thu, nhằm trốn tránh nghĩa vụ thuế với ngân sách nhà nước. Một số vụ việc đã bị phát hiện, điều tra và khởi tố, phản ánh mức độ nghiêm trọng của vấn đề.
Bối cảnh cải cách thuế và những thách thức mới
Thông điệp này được đưa ra trong bối cảnh Việt Nam vừa hoàn thành một bước chuyển đổi quan trọng trong quản lý thuế đối với khu vực kinh tế cá thể. Kể từ ngày 1 tháng 1 năm 2026, chính thức xóa bỏ thuế khoán, chuyển toàn bộ hộ kinh doanh sang phương pháp kê khai thuế. Nghị định 68/2026 đã thiết lập ngưỡng doanh thu 500 triệu đồng mỗi năm làm căn cứ xác định nghĩa vụ thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập cá nhân. Cụ thể, hộ kinh doanh có doanh thu từ 500 triệu đồng mỗi năm trở xuống không thuộc đối tượng chịu thuế GTGT và không phải nộp thuế TNCN. Trên ngưỡng này, hộ kinh doanh phải thực hiện kê khai và nộp thuế theo phương pháp mới. Mặc dù cải cách là rõ ràng, nhưng câu hỏi đặt ra là tại sao trong thời đại số, khi mỗi giao dịch chuyển khoản đều để lại dấu vết, tình trạng sử dụng tài khoản cá nhân để trốn thuế vẫn tiếp diễn?
Vụ Tigit Motorbikes và các thủ đoạn phổ biến
Vào tháng 2 năm 2026, Công an Thành phố Hồ Chí Minh đã khởi tố và bắt tạm giam Nguyễn Lê Bá Quốc, chủ Doanh nghiệp tư nhân Tigit Motorbikes, để điều tra về tội trốn thuế. Theo kết quả điều tra, từ ngày 1 tháng 1 năm 2024 đến ngày 13 tháng 8 năm 2025, thay vì hạch toán doanh thu qua tài khoản doanh nghiệp theo quy định, Quốc đã sử dụng tài khoản ngân hàng cá nhân đứng tên mình để nhận toàn bộ tiền thanh toán từ khách hàng. Doanh thu thực tế phát sinh lên đến hơn 2 tỉ đồng, cao hơn đáng kể so với số liệu đã kê khai. Kết luận giám định của Cục Thuế Thành phố Hồ Chí Minh xác định doanh nghiệp này đã trốn thuế GTGT và thuế thu nhập doanh nghiệp với tổng số tiền hơn 470 triệu đồng.
Vụ Tigit Motorbikes không phải là trường hợp cá biệt. Cuối năm 2025, Cục Thuế Hà Nội đã công khai cảnh báo về nhiều thủ đoạn tinh vi mà các cơ sở kinh doanh, đặc biệt là người bán hàng qua mạng, sử dụng để che giấu doanh thu. Điển hình là việc từ chối thanh toán chuyển khoản, chỉ nhận tiền mặt nhằm tránh để lại dấu vết giao dịch. Một số người bán còn hướng dẫn người mua ghi nội dung chuyển khoản sai lệch, chẳng hạn như ghi là "trả nợ", "tiền mượn" hoặc "tiền ship" thay vì nội dung thực tế là thanh toán mua hàng. Thậm chí, có trường hợp người bán chủ động hướng dẫn người mua cách né thuế, như đề nghị không lấy hóa đơn, không chuyển khoản hoặc chuyển tiền vào tài khoản của bên thứ ba không liên quan. Một số hộ kinh doanh còn sử dụng hai hệ thống sổ sách kế toán hoặc đồng thời thành lập doanh nghiệp và hộ kinh doanh để phân luồng doanh thu, nhằm trốn tránh nghĩa vụ thuế.
Nguyên nhân sâu xa và khoảng trống pháp lý
Sẽ là quá đơn giản nếu chỉ quy kết tình trạng này cho ý thức chấp hành pháp luật kém của người nộp thuế. Nhìn sâu hơn, bài toán này có những nguyên nhân cấu trúc đáng chú ý. Thứ nhất, hệ thống ngân hàng hiện tại chưa phân tách rõ ràng giữa tài khoản cá nhân phục vụ sinh hoạt và tài khoản cá nhân có hoạt động kinh doanh. Khi mọi dòng tiền đổ chung vào một tài khoản, ranh giới giữa thu nhập cá nhân và doanh thu kinh doanh bị xóa nhòa, gây khó khăn cho cơ quan thuế trong việc truy vết.
Thứ hai, nghĩa vụ kê khai thuế vẫn dựa trên nền tảng tự giác. Nghị định 68/2026 yêu cầu hộ kinh doanh có doanh thu trên 1 tỉ đồng mỗi năm phải sử dụng hóa đơn điện tử có mã của cơ quan thuế hoặc hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền có kết nối dữ liệu. Tuy nhiên, với hộ kinh doanh có doanh thu từ 500 triệu đến dưới 1 tỉ đồng, việc sử dụng hóa đơn điện tử chưa bắt buộc, tạo ra một khoảng trống đáng kể vì phần lớn hộ kinh doanh nhỏ rơi vào phân khúc này.
Thứ ba, sự bùng nổ của thương mại điện tử và kinh doanh qua mạng xã hội đã tạo ra hàng triệu giao dịch mỗi ngày nằm ngoài tầm kiểm soát trực tiếp của cơ quan thuế. Mặc dù Nghị định 68/2026 quy định trách nhiệm của các sàn thương mại điện tử trong việc khấu trừ, kê khai và nộp thuế thay cho người bán, nhưng quy định này chỉ áp dụng với sàn có chức năng đặt hàng và thanh toán. Đối với giao dịch trực tiếp qua mạng xã hội, cơ quan thuế vẫn phải dựa vào dữ liệu giao dịch ngân hàng và đơn vị vận chuyển để truy vết.
Giải pháp và hướng đi trong tương lai
Công điện 01/CĐ-BTC và Công điện 124/CĐ-TTg ngày 30 tháng 7 năm 2025 của Thủ tướng Chính phủ đều nhấn mạnh giải pháp thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt. Tuy nhiên, hướng đi này đúng nhưng chưa đủ, vì thanh toán không tiền mặt chỉ tạo ra dấu vết, nhưng nếu dấu vết đó nằm rải rác trong tài khoản cá nhân, lẫn lộn với giao dịch sinh hoạt, thì tác dụng phòng chống trốn thuế bị hạn chế đáng kể.
Để bịt kẽ hở, cần xem xét các đề xuất sau:
- Một là, cần có cơ chế bắt buộc tách bạch tài khoản kinh doanh và tài khoản cá nhân đối với hộ kinh doanh đã đăng ký. Khi đăng ký kinh doanh, hộ kinh doanh phải mở tài khoản ngân hàng riêng phục vụ hoạt động kinh doanh, và mọi giao dịch thương mại phải đi qua tài khoản này.
- Hai là, cần kết nối dữ liệu liên ngành một cách thực chất. Dữ liệu giao dịch ngân hàng, dữ liệu vận chuyển hàng hóa, dữ liệu giao dịch trên sàn thương mại điện tử và dữ liệu kê khai thuế phải được đối chiếu tự động, tận dụng công nghệ sẵn có.
- Ba là, chế tài cần được thực thi nghiêm minh và công khai. Vụ Tigit Motorbikes đã gửi đi thông điệp răn đe rõ ràng, nhưng cần nhiều hơn nữa để tạo hiệu ứng lan tỏa và đảm bảo sự công bằng trong thực thi pháp luật thuế.
Chuyển đổi từ thuế khoán sang kê khai là bước tiến lớn trong hiện đại hóa quản lý thuế. Tuy nhiên, khi một chủ doanh nghiệp vẫn có thể dùng tài khoản cá nhân để giấu hơn 2 tỉ đồng doanh thu suốt gần 2 năm trước khi bị phát hiện, thì hệ thống giám sát rõ ràng cần phải được nâng cấp, không chỉ bằng công nghệ mà còn bằng thể chế và sự phối hợp liên ngành thực chất. Thuế là nghĩa vụ của mỗi công dân và doanh nghiệp với cộng đồng, và việc trốn thuế chỉ làm tăng gánh nặng lên những người tuân thủ, tạo ra sự bất công thực sự.
