Ông Trump đặt cược vào đòn chốt hạ với Iran: Phong tỏa kinh tế hay leo thang xung đột?
Tổng thống Mỹ Donald Trump đang thực hiện một canh bạc chiến lược lớn khi chuyển từ chiến tranh quân sự sang chiến tranh kinh tế với Iran, thông qua việc phong tỏa các tuyến hàng hải và cảng biển của nước này. Quyết định này được xem là nỗ lực nhằm kết thúc xung đột mà không cần phát động thêm các chiến dịch tấn công quân sự mới của Mỹ và Israel.
Trọng tâm của chiến lược phong tỏa
Trọng tâm của chiến lược này dựa trên niềm tin rằng nếu Iran bị chặn xuất khẩu dầu và nhập khẩu các hàng hóa thiết yếu, nền kinh tế nước này sẽ nhanh chóng rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng. Hậu quả có thể bao gồm thiếu hụt lương thực, siêu lạm phát và hệ thống ngân hàng tê liệt. Khi đó, Tehran buộc phải chấp nhận các điều kiện của Washington để chấm dứt chiến tranh, theo phân tích từ CNN.
Sau gần 50 ngày chiến sự quanh Iran, hàng nghìn cuộc tấn công đã lan rộng vượt biên giới, phá hủy từ căn cứ quân sự, hạ tầng năng lượng đến khu dân cư. Sự kiện này khiến hàng chục nghìn người thương vong và đẩy cả khu vực vào cuộc khủng hoảng an ninh - năng lượng chưa từng có tiền lệ.
Canh bạc tất tay và những rủi ro tiềm ẩn
Trên lý thuyết, đây có thể là một “canh bạc hợp lý”. Một nền kinh tế vốn đã bị tàn phá bởi các lệnh trừng phạt có thể sụp đổ nhanh hơn nếu bị siết thêm ở điểm nghẽn sinh tử. Tuy nhiên, sự lạc quan ngày càng gia tăng trong giới chức Mỹ rằng phong tỏa có thể “bẻ gãy” Iran lại dựa trên một giả định từng nhiều lần khiến Washington thất bại ở Trung Đông.
Thực tế lịch sử cho thấy các đối thủ của Mỹ, từ Iraq, Afghanistan, Nga cho tới Libya, thường không hành động theo cách Washington dự đoán về lợi ích quốc gia của họ. Kỳ vọng của kế hoạch này là Tehran sẽ nhượng bộ trước áp lực để giảm thiểu hậu quả kinh tế. Đồng thời, Washington cũng ngầm hy vọng điều kiện kinh tế suy thoái sẽ kích hoạt bất ổn nội bộ, tạo sức ép chính trị lên bộ máy cầm quyền.
Nhưng khả năng giới lãnh đạo Iran nhìn nhận theo cách đó vẫn là một dấu hỏi lớn. Việc bộ máy cầm quyền vẫn trụ vững ngay cả khi nhiều nhân vật cấp cao bị loại bỏ trong chiến tranh cho thấy khả năng “chịu đau” đáng kể của họ. Vì vậy, không loại trừ khả năng Washington đang một lần nữa đánh giá thấp sức bền của đối thủ trong một cuộc đối đầu mà Tehran coi là mang tính sống còn.
Hiệu quả quân sự và tác động kinh tế
Giống nhiều quyết định thời chiến khác của ông Trump, kế hoạch phong tỏa ban đầu bị đánh giá là thiếu chuẩn bị và ít được giải thích rõ ràng với công chúng Mỹ. Tuy vậy, về mặt quân sự, đây vẫn là một chiến dịch khả thi. Hải quân Mỹ có đủ năng lực hiện diện trong khu vực, và Washington có kinh nghiệm lâu dài trong việc thực thi các lệnh phong tỏa hàng hải.
Một phân tích của Tổ chức Bảo vệ Dân chủ (FDD) cho rằng một lực lượng phong tỏa do Mỹ dẫn đầu ngoài eo biển Hormuz, kết hợp với không quân và lực lượng mặt đất, có thể mang lại hiệu quả đáng kể. Theo phân tích này, hơn 90% trong tổng kim ngạch thương mại 109,7 tỷ USD của Iran đi qua tuyến hàng hải chiến lược này.
Nếu bị cắt đứt, xuất khẩu dầu có thể đình trệ nhanh chóng, gây áp lực lạm phát và khủng hoảng tiền tệ chỉ trong vài ngày. Thậm chí, Iran có thể buộc phải dừng sản xuất dầu trong vài tuần do không còn khả năng lưu trữ và xuất khẩu.
Rủi ro và phản ứng từ Iran
Tuy nhiên, chiến lược phong tỏa cũng buộc Iran phải cân nhắc các phản ứng rủi ro cao. Tehran có thể đáp trả bằng việc gia tăng căng thẳng với các đồng minh của Mỹ tại vùng Vịnh, hoặc kích hoạt lực lượng Houthi tại Yemen nhằm phong tỏa tuyến vận tải thay thế qua Biển Đỏ - một kịch bản có thể gây chấn động mạnh tới thương mại toàn cầu.
Với Mỹ, rủi ro cũng không nhỏ. Việc ngăn chặn các tàu chở dầu, đặc biệt là tàu liên quan tới Trung Quốc hoặc Ấn Độ, có thể dẫn tới khủng hoảng ngoại giao, nhất là trong bối cảnh Washington đang chuẩn bị cho các tiếp xúc cấp cao với Bắc Kinh.
Hy vọng từ Washington và tương lai bất định
Nhà Trắng vẫn tỏ ra lạc quan rằng phong tỏa có thể mở đường cho một vòng đàm phán mới với Iran, sau khi vòng thương lượng gần đây không đạt kết quả. Tuy nhiên, chính quyền Mỹ vẫn tiếp tục nhấn mạnh rằng Tehran đang “cần thỏa thuận hơn bao giờ hết” - một cách nhìn bị nhiều nhà quan sát cho là thiếu bằng chứng thực tế.
Washington muốn Iran từ bỏ hoàn toàn tham vọng hạt nhân, hạn chế năng lực tên lửa và chấm dứt hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm như Hezbollah hay Hamas. Trong khi đó, Tehran yêu cầu được bồi thường chiến tranh, giữ năng lực tên lửa và duy trì quyền làm giàu uranium ở mức nhất định.
Dù vậy, một số khoảng giao thoa vẫn tồn tại. Có thông tin rằng Mỹ từng đề xuất phương án tạm dừng làm giàu uranium trong 20 năm, trong khi Iran chỉ chấp nhận 5 năm - cho thấy vẫn còn dư địa thỏa hiệp. Song tiến trình này, nếu có, sẽ đòi hỏi thời gian dài, đàm phán kỹ thuật phức tạp và mức độ kiên nhẫn mà chính sách đối ngoại của Washington hiện chưa thể hiện rõ.
Vì vậy, câu hỏi quan trọng nhất về “canh bạc phong tỏa Iran” không chỉ là điều gì xảy ra nếu nó thất bại - mà là điều gì sẽ xảy ra nếu nó thành công. Ván bài của ông Trump có thể định hình lại tương lai của Trung Đông, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ đẩy xung đột leo thang và gây chấn động toàn cầu.
