Ông Trump đối mặt 'bài kiểm tra Obama' trong đàm phán hạt nhân Iran tại Islamabad
Nếu các cuộc đàm phán Mỹ - Iran được nối lại tại Islamabad trong những ngày tới, Tổng thống Donald Trump sẽ phải vượt qua hai thách thức chính trị then chốt để chứng minh tính hiệu quả của chiến lược ngoại giao và quân sự của mình.
Hai thách thức chính trị then chốt
Thứ nhất, ông Trump cần chứng minh rằng bất kỳ thỏa thuận mới nào cũng phải vượt trội so với Thỏa thuận Hạt nhân Iran năm 2015, còn gọi là JCPOA, được đàm phán dưới thời người tiền nhiệm Barack Obama - thỏa thuận mà ông đã rút Mỹ khỏi vào năm 2018. Thứ hai, ông phải cho thấy kết quả đạt được tốt hơn đề xuất từng được đưa ra tại Geneva hồi tháng 2, trước khi Washington phát động chiến dịch quân sự chống lại Iran.
Nếu không đáp ứng được những tiêu chí này, ông Trump sẽ đối mặt với chỉ trích nặng nề rằng mình đã gây tổn hại nghiêm trọng cho nền kinh tế toàn cầu, trong khi vẫn tồn tại các lựa chọn ít tốn kém hơn về sinh mạng và nguồn lực. Đồng thời, ông cũng phải chứng minh Iran không thu được lợi ích lâu dài từ việc kiểm soát tuyến vận tải chiến lược qua eo biển Hormuz.
Bối cảnh lịch sử và những hạn chế của JCPOA
Trong hơn hai thập kỷ, chương trình hạt nhân của Iran luôn là tâm điểm căng thẳng giữa Washington và Tehran. Mỹ cáo buộc Iran theo đuổi vũ khí hạt nhân, trong khi Iran bác bỏ tham vọng này và khẳng định chỉ phát triển hạt nhân vì mục đích dân sự. Thỏa thuận JCPOA năm 2015 được ký kết với sự tham gia của Mỹ, Iran, Nga, Trung Quốc và Liên minh châu Âu, nhằm hạn chế chương trình hạt nhân Iran để đổi lấy việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt kinh tế.
JCPOA đã kéo dài "thời gian bứt phá" của Iran - thời gian cần để sản xuất đủ vật liệu phân hạch cho một vũ khí hạt nhân - từ 2-3 tháng lên gần một năm, đồng thời trao quyền thanh sát rộng rãi cho Cơ quan Năng lượng Nguyên tử quốc tế (IAEA). Tuy nhiên, thỏa thuận này tồn tại những giới hạn đáng kể:
- Không kiểm soát chương trình tên lửa đạn đạo của Iran.
- Không đề cập đến vai trò của Tehran trong các xung đột khu vực, như việc hỗ trợ lực lượng Hezbollah tại Lebanon.
- Nhiều điều khoản có thời hạn 10-15 năm, được gọi là "điều khoản hoàng hôn", khiến chúng chỉ mang tính tạm thời.
Sau khi Mỹ rút khỏi JCPOA, Iran dần thu hẹp cam kết, nâng mức làm giàu uranium và triển khai máy ly tâm tiên tiến hơn, khiến "thời gian bứt phá" bị rút ngắn xuống còn vài tuần hoặc vài ngày vào năm 2024.
So sánh phức tạp giữa thỏa thuận mới và JCPOA
Việc so sánh thỏa thuận sắp tới với JCPOA dài 159 trang là không đơn giản, vì chương trình hạt nhân Iran đã thay đổi đáng kể kể từ năm 2015. Các vấn đề như tên lửa đạn đạo và kiểm soát eo biển Hormuz hiện nổi bật hơn nhiều. Một thỏa thuận mới có thể "vượt" JCPOA nếu loại bỏ các "điều khoản hoàng hôn" và thay vào đó đặt ra các mốc thời gian cụ thể, ràng buộc lâu dài.
Tại vòng đàm phán ở Geneva ngày 26/2, Mỹ đề xuất Iran đình chỉ toàn bộ hoạt động làm giàu uranium trong 10 năm, trong khi Tehran chỉ chấp nhận tối đa 3 năm. Sang Islamabad, Washington nâng yêu cầu lên 20 năm, thậm chí ông Trump còn mong muốn áp đặt lệnh cấm vĩnh viễn. Tuy nhiên, sau các đợt không kích gây thiệt hại cho cơ sở hạt nhân, thời gian Iran cần để khôi phục năng lực làm giàu vẫn là ẩn số lớn.
Về kinh tế, JCPOA từng giúp Iran giải phóng khoảng 100 tỷ USD tài sản bị phong tỏa, nhưng Washington hiện muốn áp đặt các điều kiện kiểm soát cách Iran sử dụng nguồn tài chính này - điều mà Tehran khó chấp nhận. Ngược lại, Iran yêu cầu các bảo đảm rằng việc dỡ trừng phạt phải mang tính bền vững, không thể bị đảo ngược như trước.
Những điểm nóng và chia rẽ nội bộ
Các vấn đề như lực lượng ủy nhiệm, chương trình tên lửa đạn đạo và tương lai eo biển Hormuz vẫn là những điểm nóng trong đàm phán. Ông Trump từ lâu chỉ trích JCPOA vì tách rời hồ sơ hạt nhân khỏi hành vi khu vực của Iran. Câu hỏi đặt ra là liệu Washington có gác lại các vấn đề này để đạt thỏa thuận trước mắt, hay sẽ tìm cách gộp chúng vào một "đại thỏa thuận".
Trong nội bộ Iran, tồn tại sự chia rẽ sâu sắc. Một phe ủng hộ lập trường cứng rắn, coi eo biển Hormuz là công cụ gây sức ép kinh tế và đòi bồi thường chiến tranh; phe còn lại xem đây là "đòn bẩy chiến lược" để đổi lấy ngừng bắn lâu dài, dỡ bỏ trừng phạt và bảo đảm an ninh. Luật sư quốc tế Ali Nasri ví lựa chọn này như "thí nghiệm kẹo dẻo" về khả năng trì hoãn thỏa mãn: thành công trong tương lai phụ thuộc vào việc kiềm chế lợi ích tức thì để theo đuổi chiến lược dài hạn.
Con đường quanh co phía trước
Liệu ông Trump có thể đạt được "thỏa thuận tốt hơn" so với JCPOA? Ở một khía cạnh, câu trả lời có thể là "có", vì việc nhiều cơ sở hạt nhân của Iran đã bị phá hủy có thể khiến Tehran sẵn sàng chấp nhận một số giới hạn mới. Tuy nhiên, về chính trị, bối cảnh hiện nay phức tạp hơn rất nhiều so với một thập kỷ trước. Các cuộc không kích không những không giải quyết vấn đề, mà còn khiến nhiều người Iran tin rằng họ cần vũ khí hạt nhân để răn đe các cuộc tấn công trong tương lai, làm cho việc đạt được các ràng buộc dài hạn trở nên khó khăn hơn.
Khi Washington và Tehran cân nhắc một nỗ lực ngoại giao mới, câu hỏi không chỉ là liệu có thể đạt "thỏa thuận tốt hơn" hay không - mà còn là liệu những điều kiện từng giúp JCPOA thành công năm 2015 có còn khả năng tái lập. Giữa "bài kiểm tra Obama" mà ông Trump tự đặt ra và "bài kiểm tra kẹo dẻo" của Iran, con đường dẫn tới một thỏa thuận mới, và xa hơn là hòa bình, vẫn quanh co, đầy rủi ro và chưa có lời giải chắc chắn.
