Số phận thủy thủ Iran tại Sri Lanka: Bài toán hồi hương đầy thách thức
Hiện nay, Sri Lanka đang phải đối mặt với một tình huống ngoại giao phức tạp khi tiếp nhận hàng trăm quân nhân hải quân Iran được cứu nạn từ tàu chiến bị tàu ngầm Mỹ đánh chìm vào ngày 4/3. Mặc dù quốc đảo này đã thể hiện trách nhiệm nhân đạo, nhưng kế hoạch đưa các thủy thủ trở về nước vẫn chưa được xác định rõ ràng, trong bối cảnh áp lực từ Washington ngày càng gia tăng.
Giải pháp tạm thời và những bất định pháp lý
Sau vụ tấn công, Hải quân Sri Lanka đã nhanh chóng triển khai chiến dịch cứu hộ và đưa những người sống sót lên bờ an toàn. Vào ngày 8/3, chính phủ Colombo thông báo sẽ cấp thị thực nhân đạo một tháng cho các thủy thủ Iran, tuân thủ các công ước hàng hải quốc tế và phù hợp với chính sách không liên kết của đất nước. Bộ trưởng An ninh Công cộng Ananda Wijepala nhấn mạnh rằng quyết định này cho phép Sri Lanka thực hiện nghĩa vụ nhân đạo mà không bị xem là đứng về bên nào trong cuộc xung đột.
Tuy nhiên, theo các chuyên gia, biện pháp này có thể chỉ là giải pháp tạm thời. Shakthi de Silva, giảng viên quan hệ quốc tế tại Đại học Colombo, cho biết việc hồi hương khó có thể diễn ra sớm trừ khi Iran gây sức ép đáng kể. Các công ước quốc tế liên quan đến thủy thủ của tàu chiến bị đánh chìm trong xung đột không quy định thời hạn cụ thể, điều này có nghĩa họ có thể phải ở lại Sri Lanka rất lâu, thậm chí cho đến khi cuộc chiến kết thúc.
Frederic Grare, nghiên cứu viên cao cấp tại Trường An ninh Quốc gia thuộc Đại học Quốc gia Australia, bổ sung rằng Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển chỉ cung cấp một khuôn khổ chung và không có điều khoản cụ thể nào cho tình huống này, khiến câu hỏi về thời điểm hồi hương vẫn chưa có lời giải đáp.
Áp lực từ Mỹ và thế khó của Colombo
Sri Lanka cũng đang chịu sức ép trực tiếp từ Mỹ liên quan đến việc hồi hương các thủy thủ Iran. Một bức điện tín bị rò rỉ từ Bộ Ngoại giao Mỹ tiết lộ rằng quyền đại sứ Mỹ tại Colombo, Jayne Howell, đã thúc giục chính quyền Sri Lanka không hồi hương người sống sót, đồng thời cảnh báo cần giảm thiểu các nỗ lực của Iran nhằm sử dụng họ cho mục đích tuyên truyền. Một số nguồn tin còn cho rằng Washington thậm chí khuyến khích các thủy thủ đào ngũ.
Mặc dù Bộ Ngoại giao Mỹ sau đó đã tuyên bố tôn trọng chủ quyền của Sri Lanka, nhưng theo Neil DeVotta, giáo sư chính trị tại Đại học Wake Forest, những lời trấn an này khó có thể giải quyết thế khó mà Colombo phải đối mặt. Ông nhận định: "Điều cuối cùng mà một quốc gia đang phá sản mong muốn là một tổng thống Mỹ nóng nảy đột ngột quay sang chỉ trích họ". Sri Lanka, từng tuyên bố vỡ nợ quốc gia vào năm 2022 và đang phục hồi mong manh nhờ gói cứu trợ IMF, rất dễ bị tổn thương trước các áp lực kinh tế và chính trị.
Lập trường trung lập và những hệ lụy kinh tế
Tổng thống Sri Lanka Anura Kumara Dissanayake đã công khai tái khẳng định lập trường trung lập của chính phủ, nhấn mạnh rằng đất nước không được phép bị lôi kéo vào cuộc xung đột quân sự. Tuy nhiên, theo Grare, giống nhiều quốc gia ở "vành ngoài" của cuộc xung đột, Sri Lanka sớm muộn cũng sẽ phải gánh chịu hệ quả kinh tế, ngay cả khi không có lợi ích trực tiếp.
Trước khi tàu Iran bị tấn công, nước này đã đề nghị cho ba tàu hải quân cập cảng Sri Lanka, nhưng chính phủ Colombo vẫn đang cân nhắc thì sự việc xảy ra. DeVotta đánh giá cao phản ứng quyết đoán của Hải quân Sri Lanka, cho thấy khả năng hoạt động hiệu quả và khẳng định lập trường trung lập. Ông nói: "Điều đó cho thấy các quốc gia nhỏ muốn giữ trung lập đang tìm nơi nương tựa vào công ước quốc tế".
Hiện tại, Sri Lanka vẫn giữ vững lập trường và cho phép tiếp nhận thủy thủ Iran, nhưng việc tình trạng này sẽ duy trì bao lâu vẫn là một ẩn số, phản ánh sự phức tạp của cuộc xung đột đang lan rộng tại Trung Đông.
