Mojtaba Khamenei Chính Thức Đảm Nhận Vai Trò Lãnh Tụ Tối Cao Iran
Vào sáng sớm ngày 9/3 theo giờ địa phương, Hội đồng Chuyên gia gồm 88 giáo sĩ Iran đã công bố quyết định bổ nhiệm ông Mojtaba Khamenei, 56 tuổi, làm Lãnh tụ Tối cao mới của Cộng hòa Hồi giáo Iran. Ông là con trai của cố lãnh tụ Ali Khamenei và trở thành người thứ ba nắm giữ vị trí quyền lực tối cao này kể từ khi chức vụ được thiết lập sau Cách mạng Hồi giáo năm 1979.
Quyền Lực Bao Trùm Của Lãnh Tụ Tối Cao
Theo Hiến pháp Iran, Lãnh tụ Tối cao vừa là lãnh đạo tinh thần vừa là nguyên thủ thực sự của đất nước, nắm quyền kiểm soát toàn diện đối với hệ thống chính trị và lực lượng vũ trang. Ông Mojtaba Khamenei giờ đây có thẩm quyền:
- Ban hành sắc lệnh và giám sát chính sách của chính phủ.
- Quyết định mọi bổ nhiệm cấp cao trong quân đội, hệ thống tư pháp và người đứng đầu đài phát thanh truyền hình nhà nước.
- Đưa ra lập trường về chính sách đối ngoại, vấn đề quân sự và nội bộ.
- Ban hành fatwa (ý kiến tôn giáo) có ảnh hưởng vượt xa biên giới Iran.
Lãnh tụ Tối cao còn là Tổng tư lệnh lực lượng vũ trang và Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran – lực lượng bán quân sự nắm giữ kho tên lửa đạn đạo và bị Mỹ liệt vào danh sách tổ chức khủng bố năm 2019.
Hành Trình Kế Nhiệm Của Mojtaba Khamenei
Ông Mojtaba Khamenei, một chính trị gia và giáo sĩ, từng phục vụ trong Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo, học tại các trường thần học và làm việc chặt chẽ với cha mình. Dù không có vị thế tôn giáo cao, việc ông kế nhiệm được xem là ứng viên hàng đầu do hoàn cảnh cái chết của cha và các mối quan hệ chính trị, quân sự mạnh mẽ.
“Bởi ông gắn bó sâu sắc với các mạng lưới quyền lực của chế độ và đại diện cho sự tiếp nối, ông sẽ nhận được sự ủng hộ từ ‘nhà nước sâu’ của Iran”, bà Sanam Vakil, giám đốc chương trình Trung Đông và Bắc Phi tại viện nghiên cứu Chatham House, nhận định.
Tuy nhiên, sự kế nhiệm này đánh dấu thay đổi so với nguyên tắc trọng năng lực ban đầu của Cách mạng Hồi giáo, vốn bác bỏ chế độ quân chủ vì tính cha truyền con nối.
Bối Cảnh Lịch Sử Và Sự Chuyển Đổi
Chức vụ Lãnh tụ Tối cao được lập ra cho Ayatollah Ruhollah Khomeini – lãnh đạo tinh thần và nhà cách mạng chính trị thiết lập nhà nước thần quyền Iran. Sau khi ông qua đời năm 1989, Ayatollah Ali Khamenei được chọn kế nhiệm dù có trình độ tôn giáo thấp hơn. Hiến pháp khi đó đã sửa đổi, chỉ yêu cầu lãnh tụ tối cao thể hiện “học vấn Hồi giáo”.
Ông Ali Khamenei cầm quyền hơn 36 năm trước khi qua đời sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel vào ngày 28/2. Cái chết của ông được nhiều tín đồ xem là sự tử vì đạo, gây phẫn nộ trong cộng đồng hơn 200 triệu người Hồi giáo Shia toàn cầu.
Theo chuyên gia Vali Nasr từ Đại học Johns Hopkins, dưới thời Khamenei, chức vụ này “về cơ bản trở nên mang tính thế tục trong chức năng”. Nhà nước quảng bá ông như giáo sĩ xuất sắc, nhưng ông không được tín đồ công nhận là giáo sĩ Shia hàng đầu như Đại Ayatollah Ali al-Sistani của Iraq.
Cơ Cấu Quyền Lực Và Thách Thức Hiện Tại
Iran có tổng thống được bầu cử toàn quốc để điều hành hành chính, nhưng vẫn đứng sau Lãnh tụ Tối cao. Tổng thống bổ nhiệm nội các nhưng cần sự phê chuẩn của quốc hội và lãnh tụ tối cao. Hệ thống tư pháp do các giáo sĩ Shia điều hành, với phán quyết dựa trên luật Hồi giáo Shariah, áp dụng hình phạt nghiêm khắc như thân thể và tử hình.
Trong bối cảnh căng thẳng với Mỹ và Israel, quyền lực của Lãnh tụ Tối cao gắn chặt với quân đội và an ninh. Các cuộc tấn công gần đây nhắm vào Lực lượng Vệ binh Cách mạng nhằm làm suy yếu sự kiểm soát của lãnh đạo Iran.
Ông Nasr cho biết không ứng viên nào được xem xét cho vị trí này là giáo sĩ có địa vị tôn giáo rất cao. “Tôi không nghĩ có ai ở Iran lúc này muốn làm điều gì khiến người ta cảm thấy hệ thống đang sụp đổ”, ông nhấn mạnh về nhu cầu bảo đảm tính liên tục.
Với việc Mojtaba Khamenei lên nắm quyền, Iran bước vào giai đoạn mới đầy thách thức, nơi sự ổn định nội bộ và quan hệ quốc tế sẽ thử thách vị lãnh tụ tối cao mới trong việc duy trì quyền lực và ảnh hưởng tại Trung Đông.
