Mỹ Và Iran: Hơn 20 Năm Đàm Phán Hạt Nhân Vẫn Lún Sâu Vào Bế Tắc
Cuộc hội đàm giữa Phó Tổng thống Mỹ JD Vance và Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf vào cuối tuần qua đã tạo nên một khoảnh khắc lịch sử, khi ông Vance trở thành quan chức Mỹ cấp cao nhất từng đối thoại trực tiếp với Tehran. Tuy nhiên, khi chủ đề chuyển sang chương trình hạt nhân của Iran, cuộc thảo luận nhanh chóng rơi vào lối mòn quen thuộc mà phương Tây đã đi suốt hơn hai thập kỷ qua.
Vòng Luẩn Quẩn Không Lối Thoát
Trên mạng xã hội, cựu Tổng thống Donald Trump đã bày tỏ sự thất vọng sau cuộc gặp kéo dài gần 20 giờ: "Iran không sẵn sàng từ bỏ tham vọng hạt nhân". Tuyên bố này phản ánh thực tế đáng ngại: dù nhiều thỏa thuận đã được ký kết, tiến trình đàm phán vẫn liên tục bị gián đoạn bởi sự thiếu niềm tin, khác biệt về điều kiện và các biến động địa chính trị phức tạp.
Mối quan ngại của phương Tây bắt đầu từ năm 2002, khi thông tin về các cơ sở hạt nhân bí mật tại Natanz và Arak được công bố. Kể từ đó, Mỹ và châu Âu đã sử dụng kết hợp đàm phán và trừng phạt để thuyết phục Tehran hạn chế chương trình hạt nhân. Theo ông Vali Nasr, cựu quan chức Mỹ và giáo sư tại Đại học Johns Hopkins, Iran luôn sẵn sàng thương lượng nhưng điều kiện của họ không thay đổi: nới lỏng trừng phạt để đổi lấy việc hạn chế hoạt động.
Những Thỏa Thuận Mong Manh Và Sự Đổ Vỡ
Năm 2003, Iran đạt thỏa thuận với châu Âu để tạm dừng làm giàu uranium, nhưng tiến trình này nhanh chóng đổ vỡ khi Tehran tiếp tục phát triển nguyên liệu thô. Đến năm 2006, Iran lần đầu làm giàu uranium, dẫn đến các biện pháp trừng phạt từ Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc.
Bước ngoặt đến vào năm 2015 với thỏa thuận toàn diện, theo đó Iran chấp nhận giới hạn làm giàu uranium ở 3,67% và giảm dự trữ xuống 300 kg, đổi lại là việc nới lỏng trừng phạt. Tuy nhiên, thỏa thuận này chỉ tồn tại trong thời gian ngắn. Năm 2018, Tổng thống Donald Trump rút Mỹ khỏi thỏa thuận và khôi phục các biện pháp trừng phạt, khiến Iran mở rộng hoạt động hạt nhân, bao gồm nâng mức làm giàu uranium lên 60%.
Lý Do Iran Kiên Định Giữ Vững Chương Trình Hạt Nhân
Phản ứng của Iran không chỉ xuất phát từ yếu tố kỹ thuật hay kinh tế, mà còn gắn liền với nhận thức về chủ quyền và vị thế quốc gia. Ngoại trưởng Abbas Araghchi từng tuyên bố: "Các bạn tò mò vì sao chúng tôi không đầu hàng? Bởi vì chúng tôi là người Iran". Với lịch sử hơn 2.500 năm, Iran tự nhìn nhận mình là một cường quốc, không phải quốc gia bên lề dễ bị chèn ép.
Chương trình hạt nhân, được khởi xướng từ nhiều thập kỷ trước, không đơn thuần là thành tựu kỹ thuật mà còn là bằng chứng cho chủ quyền quốc gia và sự vươn lên ngang tầm cường quốc toàn cầu. Theo ông Danny Citrinowicz, nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel, việc từ bỏ chương trình hạt nhân sẽ bị xem như từ bỏ một thành tựu nền tảng của đất nước.
Ngoài ra, chương trình này mang lại cho Iran đòn bẩy chiến lược quan trọng. Dù Tehran khẳng định không theo đuổi vũ khí hạt nhân, việc duy trì năng lực làm giàu uranium cho phép họ giữ vị thế cận ngưỡng hạt nhân, tạo ra sức răn đe và tăng khả năng mặc cả trong đàm phán.
Tương Lai U Ám Và Những Thách Thức Tiếp Theo
Các nỗ lực hàn gắn dưới thời Tổng thống Joe Biden không đạt kết quả như kỳ vọng. Căng thẳng tiếp tục gia tăng sau các biến động khu vực, đặc biệt là xung đột bùng phát từ tháng 10/2023. Các vòng đàm phán sau đó, bao gồm những cuộc tiếp xúc gián tiếp với sự trung gian của Oman, vẫn xoay quanh các yêu cầu quen thuộc: Mỹ yêu cầu Iran chấm dứt làm giàu uranium, trong khi Tehran kiên quyết bác bỏ.
Theo các chuyên gia, khả năng Iran từ bỏ hoàn toàn chương trình hạt nhân là rất thấp. Từ góc nhìn của Tehran, việc này không chỉ làm suy yếu vị thế quốc tế mà còn có thể khiến nước này dễ bị gây sức ép hoặc đối mặt với rủi ro an ninh trong tương lai. Do đó, bế tắc trong đàm phán hạt nhân giữa Mỹ và Iran dường như sẽ còn kéo dài, với những hệ lụy khó lường cho an ninh khu vực và toàn cầu.
