Kho báu 15 tỷ USD lênh đênh trên biển: Phép thử sinh tồn của Iran trước lệnh phong tỏa Mỹ
Lệnh phong tỏa các cảng biển của Iran do Mỹ thực thi bắt đầu từ thứ Hai đang gây ra những tác động nghiêm trọng, dự báo khiến quốc gia này mất khoảng 150 triệu USD doanh thu dầu mỏ mỗi ngày. Động thái này đánh dấu sự kết thúc của giai đoạn 40 ngày "vàng" mà Iran thu về khoảng 9 tỷ USD từ xuất khẩu dầu thô, với thu nhập trung bình hàng ngày cao hơn so với thời điểm trước khi cuộc chiến bùng nổ vào ngày 28/02.
Thách thức từ biển: 190 triệu thùng dầu và nguy cơ gián đoạn
Hiện có khoảng 190 triệu thùng dầu thô của Iran đang ở trên biển, trong đó khoảng 50 triệu thùng ở phía tây Singapore và 140 triệu thùng ở phía đông, phần lớn hướng tới Trung Quốc. Với mức giá khoảng 80-85 USD/thùng, lượng hàng tồn kho nổi này đại diện cho hơn 15 tỷ USD doanh thu chưa thu hồi, tạo ra một "kho báu" lênh đênh giữa đại dương.
Theo chuyên gia Homayoun Falakshahi, xuất khẩu của Iran thực tế sẽ giảm về mức con số không do lệnh phong tỏa. Ngay cả cảng Jask - được xây dựng đặc biệt để lách qua eo biển Hormuz - cũng nằm trong vùng thực thi phong tỏa của Mỹ. Điều này đặt ra thách thức lớn cho khả năng tiếp cận thị trường toàn cầu của Tehran.
Chiến lược thích nghi: Iran duy trì thương mại bất chấp trừng phạt
Từ lâu, bất chấp những nỗ lực kéo dài của Mỹ, Liên minh châu Âu (EU), Anh và Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc nhằm bóp nghẹt hoạt động thương mại quốc tế, Iran vẫn duy trì được quan hệ giao thương với phần lớn thế giới. Kể từ 2019, Iran đã trao đổi hàng hóa với hơn 170 quốc gia, dù các hạn chế quốc tế khiến lạm phát tăng cao, thất nghiệp leo thang và bất ổn xã hội trong nước gia tăng.
"Người ta thường cho rằng các lệnh trừng phạt đã cô lập Iran khỏi thương mại toàn cầu nhưng điều đó không hoàn toàn đúng," ông Esfandyar Batmanghelidj, Giám đốc điều hành Quỹ Bourse & Bazaar có trụ sở tại London, nhận định. "Hoạt động thương mại của Iran ngày càng trở nên đa dạng hơn theo thời gian để thích ứng với các lệnh trừng phạt."
Đối tác then chốt: Trung Quốc nổi lên như cứu cánh thương mại
Một thực tế rõ ràng là Trung Quốc đã nổi lên như đối tác thương mại quan trọng nhất của Iran, chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong cả nhập khẩu và xuất khẩu của nước này trong hai thập kỷ qua. Trong thời kỳ đại dịch, Bắc Kinh cam kết đầu tư 400 tỷ USD vào Iran trong những thập kỷ tới, đổi lấy nguồn cung dầu mỏ ổn định.
Năm 2024, Trung Quốc mua tới 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran, theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA). Đồng thời, Trung Quốc cũng chiếm khoảng 25% kim ngạch xuất khẩu phi dầu mỏ của Iran giai đoạn 2019-2024, mua hàng tỷ USD hóa chất và kim loại từ Tehran. Các giao dịch thanh toán chủ yếu được thực hiện bằng đồng nhân dân tệ (NDT), qua đó tránh sử dụng đồng USD và hệ thống ngân hàng Mỹ.
Giảm dần phụ thuộc vào dầu mỏ: Xu hướng đa dạng hóa nền kinh tế
Cách đây 20 năm, dầu mỏ chiếm gần 80% kim ngạch xuất khẩu của Iran. Tuy nhiên, tỷ trọng này đã giảm dần khi nền kinh tế được đa dạng hóa. Quá trình chuyển đổi tăng tốc khi Mỹ dưới thời cựu Tổng thống Barack Obama áp đặt các lệnh trừng phạt nghiêm ngặt mới, khiến kinh tế Iran rơi vào khủng hoảng.
"Nền kinh tế Iran thực sự bắt đầu gặp khó khăn từ khoảng năm 2012," ông Batmanghelidj cho biết. "Giai đoạn tăng trưởng thương mại từ 2000 đến 2012 gắn liền với sự cải thiện mức sống và sự phát triển của tầng lớp trung lưu Iran."
Các lệnh trừng phạt chủ yếu nhắm vào lĩnh vực dầu mỏ và khiến các công ty phương Tây tránh làm ăn với Iran. Điều này buộc Tehran phải mở rộng thương mại sang các lĩnh vực khác và tìm kiếm đối tác mới. Trong giai đoạn này, Iran đã xuất khẩu hơn 120 tỷ USD hàng hóa phi dầu mỏ, tương đương tổng kim ngạch xuất khẩu của các quốc gia như Costa Rica, Ecuador hoặc Croatia.
Triển vọng tương lai: Khả năng thích ứng dưới áp lực
Dù vậy, dữ liệu thương mại trong 30 năm qua cho thấy khả năng thích ứng đáng kể của nền kinh tế 94 triệu dân. Khả năng vận hành linh hoạt dưới áp lực trừng phạt và các cú sốc khác có thể là chỉ dấu cho cách nền kinh tế này sẽ tiếp tục hoạt động trong tương lai. Các giao dịch bán dầu của Iran thường được thanh toán hai tháng sau khi dỡ hàng, nghĩa là tiền cho các chuyến hàng đã gửi vẫn sẽ tiếp tục chảy về trong nhiều tuần tới, giúp Iran có thể trụ vững thêm vài tháng nữa.
Cuộc chiến với Mỹ và Israel đã làm thay đổi đáng kể triển vọng của quốc gia này. Việc Iran phong tỏa hoạt động vận tải tại Eo biển Hormuz đã cản trở chính khả năng tiếp cận hàng hóa thiết yếu và duy trì thương mại của nước này. Tuy nhiên, với mạng lưới đối tác đa dạng và chiến lược thích nghi linh hoạt, Tehran vẫn đang nỗ lực vượt qua phép thử sinh tồn này.
