Kịch bản Mỹ rút khỏi NATO: Cơn địa chấn an ninh và nỗ lực châu Âu tự chủ
Sau nhiều năm chỉ trích các thành viên "ăn bám phung phí", Tổng thống Mỹ Donald Trump đang đứng trước ngưỡng cửa thực hiện điều tưởng chừng không thể: rút Mỹ khỏi Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO). Động thái này được The Guardian mô tả như một "cơn địa chấn" chính trị đối với cấu trúc an ninh phương Tây được thiết lập sau Thế chiến thứ hai.
Ảnh hưởng sâu rộng đến cấu trúc NATO
Là một trong những quốc gia sáng lập, Mỹ gắn bó sâu sắc với cấu trúc của NATO theo cách rất khó tháo gỡ mà không làm thay đổi căn bản cách liên minh vận hành. Northeastern Global News dẫn nhận định từ chuyên gia cho rằng nếu không có siêu cường này cung cấp hỏa lực quân sự và cơ cấu chỉ huy, sức mạnh tổng hợp của khối có thể suy yếu, sự gắn kết chính trị lung lay và khả năng răn đe bị đặt dấu hỏi.
Julie Garey, giảng viên khoa học chính trị tại Đại học Northeastern, nhận định: "Xét về thực tế, điều đó sẽ làm thay đổi mạnh mẽ liên minh, và rất khó dự đoán nó sẽ trông như thế nào". Ngoài vai trò thành viên, Mỹ còn là "quốc gia lưu chiểu" của NATO, chịu trách nhiệm lưu giữ văn kiện hiệp ước và xử lý thông báo chính thức.
Rào cản pháp lý và kịch bản thực tế
Tuy nhiên, liên minh sẽ không sụp đổ chỉ sau một đêm. Luật được thông qua năm 2024 ngăn tổng thống Mỹ rút khỏi NATO nếu không có 2/3 phiếu thuận tại Thượng viện hoặc đạo luật khác từ Quốc hội. Dù vậy, ông Trump vẫn có thể hành động mà không cần rút hoàn toàn.
Cựu đại sứ Mỹ tại NATO thời chính quyền Barack Obama, Ivo Daalder, cho rằng một kịch bản có thể xảy ra là ông Trump rút toàn bộ quân Mỹ khỏi châu Âu và rút sĩ quan Mỹ khỏi bộ máy chỉ huy, trong khi vẫn tuyên bố tuân thủ Điều 5 nhưng không cung cấp bất cứ hỗ trợ quân sự nào.
Châu Âu xây dựng kế hoạch dự phòng
Các quan chức đang tham gia xây dựng kế hoạch mà một số người gọi là "NATO châu Âu", tìm cách tăng cường vai trò của người châu Âu trong những vị trí chỉ huy và kiểm soát, đồng thời bổ sung nguồn lực quân sự riêng của khu vực. Theo Wall Street Journal, kế hoạch này được thúc đẩy không chính thức qua các cuộc trao đổi bên lề và buổi làm việc trong tiệc tối giữa giới chức NATO.
Mục tiêu của giới chức châu Âu là duy trì năng lực răn đe trước Nga, đảm bảo tính liên tục trong vận hành và giữ vững uy tín hạt nhân ngay cả khi Washington rút lực lượng khỏi châu Âu hoặc từ chối thực hiện nghĩa vụ phòng thủ. Tiến trình này được tăng tốc sau khi ông Trump tuyên bố ý định giành quyền kiểm soát Greenland - lãnh thổ tự trị thuộc Đan Mạch, quốc gia thành viên NATO.
Thách thức và đồng thuận mới
Bộ trưởng Quốc phòng Đức Boris Pistorius cho biết các cuộc thảo luận trong NATO hiện không dễ dàng, nhưng nếu đạt được quyết định, đó sẽ là cơ hội cho châu Âu. Ông nhấn mạnh NATO là "không thể thay thế đối với cả châu Âu và Mỹ", đồng thời kêu gọi người châu Âu gánh vác nhiều trách nhiệm hơn.
Sự thay đổi của Đức đã mở đường tạo đồng thuận rộng hơn giữa các nước, bao gồm Anh, Pháp, Ba Lan, các nước Bắc Âu và Canada. Những nước này được cho xem kế hoạch dự phòng như một dạng "liên minh tự nguyện" bên trong NATO. Đại sứ Thụy Điển tại Đức, Veronika Wand-Danielsson, cho biết: "Chúng tôi đang thực hiện các biện pháp phòng ngừa và tiến hành đàm phán không chính thức với một nhóm đồng minh cùng chí hướng".
Khoảng trống khó lấp đầy
Theo The Guardian, vấn đề quan trọng nhất là "ô hạt nhân". Kho vũ khí hạt nhân của Mỹ lớn hơn rất nhiều so với Anh và Pháp. Ngoài ra, không có sự tái cơ cấu lực lượng nào có thể nhanh chóng thay thế hệ thống vệ tinh, giám sát và cảnh báo tên lửa của Mỹ - xương sống của uy tín NATO.
Một khoảng trống đặc biệt khó lấp đầy là tình báo và răn đe hạt nhân. Điều này có thể khiến Pháp và Anh chịu áp lực phải mở rộng vai trò hạt nhân và tình báo chiến lược. Thủ tướng Đức Friedrich Merz và Tổng thống Pháp Emmanuel Macron được cho đã bắt đầu thảo luận về khả năng mở rộng năng lực răn đe hạt nhân của Pháp để bảo vệ các nước châu Âu khác.
Quá trình chuyển dịch có kiểm soát
Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb, một trong những lãnh đạo tham gia kế hoạch, nhận định: "Việc chuyển dịch gánh nặng từ Mỹ sang châu Âu đang diễn ra và sẽ tiếp tục... như một phần trong chiến lược quốc phòng và an ninh quốc gia của Mỹ". Ông nhấn mạnh điều quan trọng là phải thực hiện quá trình này một cách có kiểm soát, thay vì để Mỹ rút lui đột ngột.
Đầu tháng 4, ông Trump tiếp tục đe dọa rút khỏi NATO do các đồng minh từ chối ủng hộ chiến dịch quân sự của Washington tại Iran. Ngay sau đó, ông Stubb đã gọi điện cho ông Trump để thông báo về kế hoạch tăng cường năng lực phòng thủ của châu Âu. Thông điệp mà châu Âu muốn gửi tới Mỹ là "đã đến lúc khu vực này cần đảm nhận nhiều trách nhiệm hơn đối với an ninh và quốc phòng của chính mình".
