Eo Biển Hormuz: 'Tử Địa' Địa Lý Và Hỏa Lực Iran, Bài Toán Mở Lại Tuyến Dầu Mỏ
Hàng trăm tàu chở dầu đang mắc kẹt ở hai đầu eo biển Hormuz, tuyến vận tải năng lượng huyết mạch của thế giới, sau khi Iran áp đặt lệnh phong tỏa nhằm đáp trả các cuộc tấn công của Mỹ và Israel. Giá dầu tăng vọt, gây ra những cú sốc lan rộng tới kinh tế toàn cầu, buộc Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố sẽ mở lại tuyến hàng hải này "bằng cách này hay cách khác". Tuy nhiên, giới chuyên gia cảnh báo nhiệm vụ này không hề đơn giản, với những rủi ro địa lý và quân sự khó lường.
Địa Hình Hiểm Trở Và Chiến Thuật Phi Đối Xứng
Theo New York Times, Hormuz là một trong những eo biển hẹp và nông bậc nhất thế giới, buộc các tàu chở dầu khổng lồ phải di chuyển sát bờ biển Iran chỉ trong phạm vi vài km. Địa hình ven bờ là các dãy núi hiểm trở, dày đặc vách đá, hang động và hệ thống đường hầm tự nhiên, tạo điều kiện lý tưởng cho các chiến thuật chiến tranh phi đối xứng.
Bà Caitlin Talmadge, giáo sư tại Viện Công nghệ Massachusetts (Mỹ), nhận định Iran đã tính toán rất kỹ cách tận dụng địa lý để phục vụ lợi ích của mình. Trong chiến lược này, Tehran không cần đến những hệ thống vũ khí cồng kềnh, thay vào đó là các loại tên lửa, máy bay không người lái và bệ phóng có kích thước nhỏ, cơ động, dễ phân tán. Chúng có thể được giấu kín trong các khe núi, hang đá hoặc đường hầm, rồi bất ngờ triển khai ở cự ly gần dọc theo bờ biển.
Chính khoảng cách áp sát này khiến mọi phản ứng phòng thủ trở nên rất khó khăn. Bà Jennifer Parker, cựu sĩ quan hải quân, hiện làm việc tại trường An ninh Quốc gia thuộc Đại học Quốc gia Australia, cho rằng khoảng cách giữa Iran và tuyến hàng hải quá gần, đó là điều khiến bài toán trở nên phức tạp.
Thời Gian Phản Ứng Ngắn Và Hệ Thống Hỏa Lực Vô Hình
Trong thực tế, tàu chở dầu khi đi qua Hormuz gần như không có vùng đệm an toàn. Khi bị tấn công, thời gian từ lúc phát hiện đến khi phải phản ứng chỉ tính bằng phút. "Bạn có rất ít thời gian kể từ khi phát hiện mục tiêu. Việc đánh chặn tên lửa hoặc UAV có thể chỉ diễn ra trong vài phút", bà Parker nói với New York Times.
Không chỉ vậy, mối đe dọa còn đến từ chính sự vô hình của hệ thống hỏa lực Iran. Dù Mỹ và Israel đã tiến hành hàng nghìn cuộc tấn công vào các mục tiêu quân sự, năng lực gây nguy hiểm của Tehran vẫn chưa bị triệt tiêu. Theo giới phân tích, vấn đề nằm ở chỗ không ai có thể xác định chính xác toàn bộ các điểm triển khai vũ khí. Hệ thống này phân tán, cơ động và liên tục thay đổi vị trí.
"Họ có rất nhiều nơi để đặt bệ phóng tên lửa, và vì chúng có thể di chuyển, việc phát hiện và tiêu diệt sẽ rất khó", ông Mark F. Cancian, cố vấn tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế, nhận định.
Kịch Bản Quân Sự Tốn Kém Và Rủi Ro Cao
Trước áp lực phải khơi thông tuyến vận tải chiến lược, Washington đang cân nhắc nhiều phương án, trong đó kịch bản chủ đạo vẫn là sử dụng sức mạnh quân sự. Một trong những giải pháp được nhắc đến là triển khai lực lượng hải quân hộ tống các tàu thương mại đi qua eo biển. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, đây sẽ là một chiến dịch rất phức tạp và tốn kém.
"Kịch bản này đòi hỏi tàu chiến hộ tống, lực lượng rà phá thủy lôi, cùng với máy bay yểm trợ trên không để đánh chặn UAV và tấn công các mục tiêu trên bờ", ông Cancian phân tích.
Song, ngay cả khi triển khai đầy đủ các lớp bảo vệ, rủi ro vẫn rất lớn. Các tàu khu trục - vốn được thiết kế cho những môi trường tác chiến khác - lại không phù hợp với kiểu "cận chiến" trong không gian hẹp như trên eo biển Hormuz. "Hệ thống phòng thủ của tàu khu trục không tối ưu cho các cuộc đối đầu ở cự ly gần trong eo biển. Mọi bộ phận của tàu đều có thể trở thành điểm yếu", GS Khoa học chính trị Eugene Gholz tại Đại học Notre Dame phân tích.
Tuy nhiên, trong số các mối đe dọa, thủy lôi được đánh giá là nguy hiểm nhất. Ông Jonathan Schroden, chuyên gia về chiến tranh phi quy ước tại CNA, nói rằng nếu xuất hiện nguy cơ về việc rải mìn, toàn bộ cục diện sẽ thay đổi. Không hải quân nào sẵn sàng đưa tàu chiến chủ lực vào vùng biển có thể đã hoặc đang bị rải thủy lôi.
Theo các chuyên gia, hoạt động rà phá thủy lôi thường kéo dài nhiều tuần, đồng thời đẩy lực lượng tham gia vào tình thế rủi ro trực tiếp. Các đội rà phá di chuyển chậm, dễ trở thành mục tiêu, vì vậy cần được bảo vệ nghiêm ngặt, bao gồm cả yểm trợ từ trên không.
Thách Thức Từ Niềm Tin Thị Trường Và Giải Pháp Ngoại Giao
Một điều khác cần lưu ý là yếu tố quyết định không nằm hoàn toàn ở năng lực quân sự, mà ở niềm tin của thị trường. Hiện, gần 500 tàu chở dầu đang neo đậu tại Vịnh Ba Tư nhưng không dám đi qua Hormuz. Để khôi phục dòng chảy, các chủ tàu và công ty bảo hiểm phải tin rằng rủi ro đã giảm xuống mức chấp nhận được.
Tuy nhiên, ngay cả khi có lực lượng hộ tống, quân đội cũng chỉ có thể bảo vệ một số lượng tàu hạn chế tại mỗi thời điểm. Trước khi xung đột xảy ra, khoảng 80 tàu dầu và khí đốt đi qua eo biển mỗi ngày - con số vượt xa khả năng bảo vệ liên tục. "Điều quan trọng là phải trấn an các công ty vận tải và thị trường bảo hiểm", ông Kevin Rowlands, chuyên gia tại Viện Nghiên cứu Dịch vụ Hoàng gia Anh, cho biết.
Ngoài ra, việc duy trì các đoàn hộ tống quy mô lớn cũng khiến Mỹ phải phân tán lực lượng, ảnh hưởng đến các chiến dịch quân sự khác trong khu vực. Ngay cả khi vượt qua Hormuz, các tàu vẫn chưa thực sự an toàn. Iran đã mở rộng phạm vi tấn công sang cả Vịnh Oman, buộc lực lượng hộ tống phải kéo dài nhiệm vụ bảo vệ trên quãng đường lớn hơn.
Trong bối cảnh đó, giới chuyên gia đồng thuận rằng giải pháp quân sự, nếu có, cũng chỉ mang tính tạm thời. "Chừng nào vẫn còn mối đe dọa từ Iran, lưu thông qua eo biển vẫn sẽ bị ảnh hưởng. Để mọi thứ trở lại bình thường, cần một giải pháp ngoại giao và chính trị", GS Caitlin Talmadge nhấn mạnh.
