Chiến thuật phong tỏa eo biển Hormuz của Tổng thống Trump: Bước đi khôn ngoan hay mạo hiểm?
Sau khi đàm phán hòa bình đổ vỡ vào cuối tuần qua, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã tuyên bố áp đặt lệnh phong tỏa eo biển Hormuz, một động thái được các chuyên gia nhận định có thể là quyết định đúng đắn để phá vỡ đòn bẩy duy nhất còn lại của Iran trong cuộc chiến hiện nay. Bộ Tư lệnh Trung ương Mỹ cho biết sẽ chỉ ngăn chặn tàu thuyền tiếp cận các cảng của Iran, tập trung vào việc cô lập Tehran về mặt kinh tế và quân sự.
Bối cảnh căng thẳng và đòn bẩy của Iran
Lawrence Anderson, chuyên gia từ Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam, nhận định rằng Iran hiện chỉ còn lại đòn bẩy duy nhất là kiểm soát eo biển Hormuz. Tehran được cho là đã thiệt hại nặng nề trên nhiều phương diện, bao gồm lực lượng vũ trang, kho máy bay không người lái và tên lửa, giới lãnh đạo chính trị và quân sự, cũng như chương trình làm giàu uranium. Iran đã tuyên bố eo biển Hormuz là "khu vực nguy hiểm", khiến khoảng 20% lượng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên hóa lỏng vận chuyển qua đây bị đình trệ nghiêm trọng.
Những tàu chở dầu cuối cùng đi qua eo biển trước khi chiến sự nổ ra dự kiến sẽ cập bến trong những ngày tới, làm dấy lên lo ngại về một cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu ngày càng trầm trọng. Do đó, câu hỏi đặt ra là liệu việc ông Trump phong tỏa eo biển Hormuz có thực sự là một bước đi chiến thuật khôn ngoan hay không?
Lợi ích tiềm năng từ lệnh phong tỏa
Nếu được thực thi hiệu quả, lệnh phong tỏa có thể giúp Mỹ giành lại thế chủ động từ Iran. Tehran sẽ bị tước bỏ quyền lực quyết định cho phép tàu nào được đi qua, đặc biệt trong việc thu phí đổi lấy sự an toàn khi đi qua vùng biển thuộc chủ quyền Iran. Ngoài ra, lệnh này có thể ngăn chặn vũ khí và hàng viện trợ khác đến tay Iran bằng đường biển, đồng thời đảm bảo Tehran không thể thu lợi nhuận từ bên ngoài thông qua việc xuất khẩu dầu giá rẻ.
Đặc biệt, Mỹ cũng sẽ đảm bảo rằng Trung Quốc không được hưởng lợi từ dòng chảy xuất khẩu năng lượng ổn định qua eo biển Hormuz. Bắc Kinh hiện là quốc gia mua dầu đi qua eo biển lớn nhất, chiếm khoảng 40%, đồng thời là nước nhập khẩu dầu từ Iran nhiều nhất. Với quyền kiểm soát eo biển, Iran đang tìm cách kéo dài đàm phán, với hy vọng đẩy Mỹ vào thế nhượng bộ, chẳng hạn như chấp nhận cho Tehran nối lại tham vọng hạt nhân và tái xây dựng các tài sản quân sự.
Rủi ro và thách thức từ chiến thuật của Trump
Tuy nhiên, ông Trump quyết tâm buộc Iran đồng ý với các điều khoản cứng rắn hoặc đối mặt với viễn cảnh tái giao tranh. Hải quân Mỹ đã triển khai hai tàu khu trục, máy bay không người lái và trực thăng để rà phá thủy lôi trong eo biển. Các quốc gia vùng Vịnh, cùng với Pháp và Anh, dự kiến tham gia vào chiến dịch này. Mặc dù có những đe dọa, Iran hiện chưa tấn công các phương tiện này, nhưng chiến thuật của ông Trump cũng làm tăng nguy cơ xung đột leo thang.
Nhiều công ty bảo hiểm và hãng vận tải dầu khí đã bày tỏ lo ngại, không dám đi qua eo biển Hormuz, mặc dù tương đối ít tàu bị trúng đạn và thiệt hại ở mức tối thiểu. Bất chấp nguồn vũ khí đang cạn kiệt, Iran vẫn có thể thách thức lệnh phong tỏa của Mỹ hoặc phát động đợt tấn công mới vào Israel hoặc các quốc gia vùng Vịnh.
Cũng có ý kiến cho rằng Iran sẽ đáp trả bằng việc chặn đứng eo biển Bab el-Mandeb, một tuyến đường thủy quan trọng khác nối liền hoạt động vận chuyển hàng hóa giữa châu Á và châu Âu. Một số nguồn tin tiết lộ Saudi Arabia đang thúc giục Mỹ ngừng phong tỏa eo biển Hormuz vì lo ngại bị trả đũa ở Biển Đỏ.
Phản ứng quốc tế và vấn đề pháp lý
Bên cạnh đó, hành động của Mỹ có thể vấp phải sự phản đối từ những quốc gia sẵn sàng trả phí hoặc muốn được coi là "thân thiện" với Iran, như Trung Quốc, Nga và Iraq. Ông Trump cũng đe dọa sẽ chặn các tàu trả phí cho Iran, vì điều này ngụ ý công nhận quyền của Iran với eo biển Hormuz. Hiện tại, chưa có thông tin liên quan tới việc Mỹ bắt giữ các tàu này, cũng như Washington có quyền hạn hợp pháp nào để làm như vậy.
Việc thu phí và thực thi quyền lực với các tuyến đường thủy quốc tế như eo biển Hormuz có thể vi phạm Công ước Luật Biển của Liên Hợp Quốc (UNCLOS). Theo công ước này, không quốc gia nào có quyền hạn chế quyền đi lại, quyền quá cảnh, yêu cầu xin phép trước hoặc thu phí trên những tuyến đường thủy quốc tế.
Viễn cảnh tương lai và kết quả chiến lược
Iran và Mỹ có những bất đồng không thể dung hòa, đặc biệt về chương trình hạt nhân. Tehran coi đây là lằn ranh không thể thương lượng, trong khi Mỹ coi đó là mối đe dọa hiện hữu. Vì vậy, ngay cả khi hai bên không đạp đổ hoàn toàn thỏa thuận ngừng bắn, xung đột là điều không thể tránh khỏi trừ khi một bên nhượng bộ. Lệnh phong tỏa có thể đẩy Iran nhượng bộ nhiều hơn trong vấn đề hạt nhân.
Trong vòng đàm phán cuối tuần qua, Iran đã sẵn sàng đình chỉ hoạt động hạt nhân trong tối đa 5 năm, như một đề xuất đối phó với thời hạn 20 năm do Mỹ yêu cầu. Ngoại trưởng Iran Seyed Abbas Araghchi cho biết Tehran "chỉ còn cách vài cm" trước một thỏa thuận với Mỹ. Một báo cáo của Reuters tiết lộ Mỹ và Iran có thể nối lại đàm phán hòa bình trong tuần này.
Về mặt quân sự, Mỹ có thể duy trì lệnh phong tỏa trong thời gian dài, nhưng về mặt chính trị, ông Trump không thể làm vậy do người dân ngày càng phản đối chiến sự và bầu cử giữa kỳ sắp tới. Vậy cả hai bên đã đạt được gì? Với Iran, đó là một chiến thắng kiểu Pyrrhus, khi nước này vẫn trụ vững nhưng thiệt hại về quân sự lẫn kinh tế không thể đo đếm. Với Mỹ, họ thành công ngăn chặn tham vọng hạt nhân của Iran và tiêu diệt nhiều mục tiêu quân sự, song chưa đạt được kết quả chiến lược toàn diện.
Giới lãnh đạo Iran giờ đây ngày càng cứng rắn và quyết tâm trả thù. Gần 7 tuần trôi qua, vẫn còn quá sớm để tuyên bố "chiến thắng" hay "thất bại" cho bất kỳ bên nào. Những chương cuối cùng của cuộc chiến này vẫn đang bỏ ngỏ. Trong khi đó, Mỹ có thể trên cơ Iran nhờ lệnh phong tỏa, nhưng luôn tồn tại khả năng đàm phán và xung đột sẽ song hành, làm phức tạp thêm tình hình khu vực Trung Đông.
