Nhật Bản giảm giờ làm nhưng văn hóa làm việc khắc nghiệt vẫn chưa biến mất
Nhật Bản từ lâu đã nổi tiếng với văn hóa làm việc khắc nghiệt, nhưng dữ liệu mới cho thấy có sự cải thiện đáng kể. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng thực tế vẫn phức tạp hơn nhiều, khi văn hóa làm thêm giờ và tình trạng karoshi (chết vì làm việc quá sức) chưa hoàn toàn biến mất, theo báo cáo từ South China Morning Post.
Số liệu giảm nhưng vẫn còn khoảng cách
Theo Văn phòng Nội các Nhật Bản, người lao động nước này làm việc trung bình 1.654,2 giờ trong năm tài khóa 2024, giảm 17,7 giờ so với năm trước và là năm thứ hai liên tiếp đi xuống. Con số này thấp hơn mức 1.796 giờ của Mỹ, 1.697 giờ của Canada và 1.709 giờ của Ý, dựa trên thống kê từ Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD). So với thời kỳ đỉnh cao của bong bóng kinh tế năm 1980, khi người Nhật làm trung bình hơn 2.100 giờ mỗi năm, mức giảm hiện nay là rất đáng kể.
Tuy nhiên, Nhật Bản vẫn chưa đạt đến mức của các nền kinh tế có thời gian làm việc ngắn như Đức (1.331 giờ) hay Đan Mạch (1.379 giờ). Quan trọng hơn, các nhà phân tích cho rằng số liệu thống kê có thể chưa phản ánh đầy đủ thực trạng tại nơi làm việc, với nhiều yếu tố ẩn sau những con số tích cực.
Lịch sử và nỗ lực cải cách
Trong thập niên 1990, khi Chính phủ Nhật Bản tìm cách nâng cao năng suất, số ca tử vong do làm việc quá sức gia tăng đáng lo ngại. Năm 2001 ghi nhận 143 ca tử vong liên quan đến tình trạng karoshi – con số cao kỷ lục, cho thấy mức độ nghiêm trọng của vấn đề. Đến những năm 2000, các nhà hoạch định chính sách bắt đầu chú trọng hơn đến cân bằng giữa công việc và cuộc sống.
Khi ông Abe Shinzo nhậm chức Thủ tướng Nhật Bản vào năm 2006, việc xử lý tình trạng này trở thành ưu tiên, với mục tiêu vừa cải thiện chất lượng sống, vừa duy trì tăng trưởng năng suất của người lao động. Bước ngoặt lớn nhất đến vào năm 2019 với Luật cải cách phong cách làm việc, khi quốc gia này lần đầu tiên áp trần làm thêm 45 giờ mỗi tháng và 360 giờ mỗi năm, đánh dấu một nỗ lực quan trọng trong việc thay đổi văn hóa làm việc.
Thách thức trong thực thi và thực trạng hiện nay
Cùng với xu hướng làm việc từ xa và số hóa, nhiều doanh nghiệp đã chuyển sang đánh giá hiệu suất thay vì thời gian nhân viên có mặt tại văn phòng, góp phần làm suy yếu văn hóa ở lại cho đến khi sếp về vốn tồn tại lâu nay ở Nhật Bản. Tuy nhiên, việc thực thi luật vẫn chưa đồng đều và gặp nhiều trở ngại.
- Một số lĩnh vực như y tế và xây dựng vẫn được miễn trừ khỏi quy định giới hạn giờ làm, tạo ra khoảng trống trong bảo vệ người lao động.
- Tình trạng thiếu lao động khiến nhiều công ty gặp khó trong việc tuân thủ hoàn toàn quy định, dẫn đến áp lực làm thêm giờ không được kiểm soát.
- Không ít nhân viên thừa nhận họ vẫn làm vượt giới hạn cho phép, nhưng không chắc các giờ làm thêm đó có được báo cáo đầy đủ hay không, làm sai lệch số liệu thống kê.
Các chuyên gia cũng lưu ý rằng cơ chế giám sát vẫn tồn tại nhiều khoảng trống, nhất là với lao động bán thời gian và lao động không có hợp đồng chính thức. Ngoài ra, sự tồn tại của các công ty đen – những doanh nghiệp phớt lờ quy định lao động – khiến thực tế tại nơi làm việc có thể không được phản ánh đầy đủ trong các số liệu chính thức, làm gia tăng rủi ro cho người lao động.
Karoshi – vấn đề nhức nhối chưa được giải quyết triệt để
Karoshi, hay chết vì làm việc quá sức, là một thuật ngữ thuần Nhật mô tả tình trạng căng thẳng, thiếu ngủ và kiệt sức dẫn đến tử vong. Dù có những cải cách, vấn đề này vẫn tồn tại như một lời cảnh báo về sự cần thiết của việc thực thi luật nghiêm ngặt hơn và thay đổi văn hóa doanh nghiệp từ gốc rễ. Các chuyên gia nhấn mạnh rằng để bảo vệ sức khỏe người lao động, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính phủ, doanh nghiệp và xã hội, đồng thời tăng cường giám sát và minh bạch trong báo cáo giờ làm.
