Người bán vé số dạo: Lực lượng nòng cốt nhưng vẫn ngoài lề luật Lao động
Dù là lực lượng trực tiếp tạo nên lợi nhuận hàng chục nghìn tỉ đồng cho ngành xổ số kiến thiết, người bán vé số dạo hiện vẫn nằm ngoài phạm vi bảo vệ của luật Lao động. Trao đổi với phóng viên, luật sư Nguyễn Đình Thế, Đoàn luật sư TP.HCM, nhấn mạnh đã đến lúc cần định danh pháp lý và thiết lập cơ chế bảo vệ riêng cho nhóm lao động đặc thù này.
Thực trạng pháp lý '3 không' đầy bấp bênh
Theo luật sư Thế, người bán vé số dạo đang tồn tại trong trạng thái pháp lý đáng báo động với ba điểm thiếu hụt cơ bản: không có hợp đồng lao động, không được tham gia bảo hiểm bắt buộc và không có cơ chế bảo hộ an toàn lao động. Điều này khiến họ phải tự gánh chịu toàn bộ rủi ro trong quá trình làm việc.
Căn cứ vào Nghị định 39/2007/NĐ-CP, nhóm này được xác định là cá nhân hoạt động thương mại độc lập, thường xuyên không phải đăng ký kinh doanh. Việc định danh này đã đẩy họ vào nhóm tự kinh doanh nhỏ lẻ, thay vì được công nhận là một phần của hệ thống phân phối chính thức. "Họ không thể trở thành đại lý do các rào cản về ký quỹ và tài sản bảo đảm. Do đó, họ chỉ có thể giao dịch theo hình thức 'mua đứt bán đoạn' với đại lý cấp trên, đồng nghĩa với việc phải tự chịu mọi rủi ro", luật sư Thế phân tích.
Nguyên nhân không được công nhận là người lao động
Một câu hỏi lớn được đặt ra là tại sao những người làm việc cật lực từ 12 đến 16 giờ mỗi ngày, kể cả ngày lễ tết, lại không được xem là người lao động? Luật sư Thế chỉ ra ba lý do chính dựa trên bộ luật Lao động năm 2019:
- Không có tiền lương cố định: Thu nhập của họ chỉ là phần chênh lệch giá, khoảng 10% hoa hồng, phụ thuộc hoàn toàn vào lượng vé bán được.
- Không có sự quản lý trực tiếp: Họ tự quyết định thời gian, địa điểm và phương thức bán hàng, không chịu sự điều hành hay kỷ luật từ công ty xổ số.
- Tự gánh chịu rủi ro kinh doanh: Nếu vé không bán hết, họ phải tự bù lỗ, chưa kể các nguy cơ như vé giả, cướp giật hay tai nạn giao thông.
"Người lao động không phải chịu rủi ro sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, trong khi người bán vé số dạo lại phải tự chịu toàn bộ. Đây là điểm khác biệt bản chất", luật sư Thế nhấn mạnh.
Đứng ngoài hệ thống an sinh và thiếu chủ thể chịu trách nhiệm
Việc không được công nhận là người lao động khiến người bán vé số dạo gần như đứng ngoài hệ thống an sinh xã hội bắt buộc. Họ không thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội hay bảo hiểm y tế theo hình thức bắt buộc. Nếu muốn, họ chỉ có thể lựa chọn bảo hiểm xã hội tự nguyện hoặc mua bảo hiểm y tế hộ gia đình.
Tuy nhiên, mức đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện khoảng 22% thu nhập là một rào cản lớn đối với nhóm có thu nhập thấp và bấp bênh. Dù từ ngày 1.7.2025, bảo hiểm xã hội tự nguyện được bổ sung thêm các chế độ như thai sản và tai nạn lao động, khả năng tiếp cận của người bán vé số dạo vẫn còn hạn chế.
Không chỉ vậy, pháp luật hiện hành cũng chưa có cơ chế an sinh riêng dành cho nhóm này. Một số người có thể hưởng trợ cấp xã hội nếu thuộc diện người cao tuổi, khuyết tật hoặc hộ nghèo, nhưng mức hỗ trợ còn thấp, chưa tương xứng với rủi ro nghề nghiệp.
Theo luật sư Thế, người bán vé số dạo còn rơi vào tình trạng "không có chủ thể chịu trách nhiệm" khi xảy ra rủi ro. Công ty xổ số và các đại lý không có nghĩa vụ pháp lý bắt buộc trong việc bảo hiểm hay hỗ trợ người bán dạo. Quan hệ giữa các bên chỉ là giao dịch mua bán hàng hóa thuần túy.
"Đây là nhóm lao động thường xuyên đối mặt với rủi ro trên đường phố nhưng lại không có bất kỳ chế độ tai nạn lao động nào. Đây là khoảng trống lớn của pháp luật", luật sư Thế nhận định.
Đề xuất cơ chế bảo vệ và 'trả ơn' xứng đáng
Từ thực trạng trên, luật sư Nguyễn Đình Thế cho rằng cần sớm xây dựng cơ chế bảo vệ riêng cho người bán vé số dạo. Ông nhấn mạnh, đây không chỉ là vấn đề nhân đạo mà còn là trách nhiệm hoàn trả lợi ích đối với lực lượng đã góp phần tạo ra nguồn thu lớn cho ngân sách.
Ba nhóm giải pháp được luật sư Thế đề xuất bao gồm:
- Định danh pháp lý rõ ràng: Xây dựng mô hình "lao động có quan hệ đặc thù" hoặc "đại lý bán lẻ cá nhân", kèm theo hợp đồng chuẩn và cơ chế bảo hiểm tai nạn.
- Thành lập quỹ an sinh ngành xổ số: Trích 1 - 2% lợi nhuận trước thuế để hỗ trợ rủi ro, y tế cho người bán.
- Thành lập tổ chức đại diện: Như nghiệp đoàn hoặc hội đoàn để bảo vệ quyền lợi và hỗ trợ pháp lý.
"Khi có tổ chức đại diện, họ sẽ có tiếng nói rõ ràng hơn thay vì bị phân tán và yếu thế như hiện nay", luật sư Thế nói. Ông cho rằng trong bối cảnh ngành xổ số tiếp tục đóng góp nguồn thu lớn, câu chuyện về người bán vé số dạo không chỉ dừng lại ở an sinh xã hội, mà còn là vấn đề công bằng và trách nhiệm.
Việc xây dựng một hành lang pháp lý rõ ràng, đủ sức bảo vệ nhóm lao động đặc thù này sẽ là thước đo cho tính bao trùm và nhân văn của chính sách phát triển, đảm bảo không ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình tăng trưởng kinh tế.
