Thị trường bán lẻ là đầu ra ổn định nuôi hàng lậu tồn tại
Ngày 22/4, Báo Công an nhân dân đã tổ chức Tọa đàm với chủ đề "Phòng chống thuốc lá lậu - Thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới". Sự kiện này thu hút sự tham gia của nhiều chuyên gia, nhà quản lý và đại diện các cơ quan chức năng, nhằm thảo luận về những thách thức và giải pháp trong cuộc chiến chống buôn lậu thuốc lá.
Thực trạng phức tạp và hệ lụy nghiêm trọng
Phát biểu tại tọa đàm, Đại tá Nguyễn Thanh Bình – Phó Cục trưởng Cục Truyền thông Công an nhân dân, Tổng biên tập Báo Công an nhân dân, nhấn mạnh rằng phòng, chống thuốc lá lậu là một vấn đề không mới nhưng ngày càng trở nên phức tạp. Ông cho biết hoạt động này gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng, bao gồm:
- Thất thu ngân sách Nhà nước, ảnh hưởng đến nền kinh tế.
- Méo mó môi trường cạnh tranh, gây bất lợi cho các doanh nghiệp hợp pháp.
- Tiềm ẩn nguy cơ về sức khỏe cộng đồng do chất lượng không được kiểm soát.
- Liên quan đến các đường dây tội phạm, đe dọa an ninh kinh tế và trật tự xã hội.
Đại tá Bình cũng chỉ ra rằng thuốc lá lậu không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu lực quản lý Nhà nước, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng.
Khảo sát thực trạng và hành vi bán lẻ
TS. Nguyễn Quốc Việt – Chuyên gia chính sách công từ Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, đã trình bày kết quả khảo sát thực trạng thị trường bán lẻ thuốc lá lậu tại 4 khu vực. Theo ông, hành vi bán thuốc lá lậu không chủ yếu xuất phát từ thiếu hiểu biết. Ngược lại, nhiều người bán biết rõ về rủi ro pháp lý, kiểm tra, xử phạt, và cả nguy cơ hàng giả, nhưng vẫn tiếp tục kinh doanh vì lợi ích kinh tế.
Ông Việt cho biết: "Nhiều người bán cho rằng 'ít thấy bị xử phạt' hoặc 'mức xử phạt còn thấp', điều này cho thấy họ cân nhắc tương quan lợi ích chi phí vi phạm, chứ không đơn thuần là vấn đề hiểu luật." Từ đó, ông đề xuất tăng mức xử phạt hành chính và tăng cường kiểm tra tại các điểm bán lẻ để nâng cao rủi ro bị phát hiện, từ đó thay đổi hành vi của các hộ kinh doanh nhỏ lẻ.
Điểm nghẽn tại khâu bán lẻ và đề xuất giải pháp
Ông Đặng Văn Dũng – Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, cho biết từ năm 2014 đến 2025, các lực lượng chức năng đã phát hiện và xử lý 79.459 vụ vi phạm liên quan đến thuốc lá lậu, thu giữ hơn 110 triệu bao thuốc lá điếu và hàng trăm tấn lá thuốc. Tuy nhiên, ông thừa nhận rằng khâu bán lẻ vẫn là điểm nghẽn khó xử lý dứt điểm.
Ông Dũng chia sẻ: "Công tác chống buôn lậu thuốc lá hiện còn nhiều tồn tại, bao gồm sự chỉ đạo chưa bám sát thực tiễn, đối tượng vi phạm ngày càng manh động, và thể chế pháp luật chưa theo kịp thực tiễn." Ông tiết lộ Ban Chỉ đạo 389 quốc gia đang xây dựng dự thảo Chỉ thị mới thay thế Chỉ thị 30, dự kiến trình Thủ tướng trong tháng 5/2026, với nội dung tăng chế tài xử lý và gắn trách nhiệm người đứng đầu địa phương.
Mức xử phạt thấp và kiến nghị cải cách
Bà Phan Minh Thủy – Trưởng phòng Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho biết pháp luật hiện hành áp dụng cơ chế "xử phạt kép" nhưng mức phạt hành chính cho hành vi buôn bán dưới 50 bao thuốc lá lậu chỉ từ 1 đến 3 triệu đồng. Bà nhận định mức phạt này còn thấp so với khu vực, dễ khiến đối tượng vi phạm coi như "chi phí vận hành".
Bà Thủy đề xuất sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP để nâng mức phạt tiền, trên nguyên tắc số tiền phạt phải cao hơn lợi nhuận kỳ vọng. Đồng thời, cần nghiên cứu cơ chế phạt lũy tiến và chuyển sang xử lý hình sự sớm hơn trong trường hợp tái phạm nghiêm trọng.
Bà Lê Thị Duyên Hải – Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam, dẫn số liệu từ Bộ Tài chính cho thấy thuốc lá lậu gây thất thu ngân sách từ 5.000 đến 6.000 tỷ đồng mỗi năm. Bà kiến nghị nâng mức xử phạt khởi điểm lên gấp 10 lần hiện tại để tăng sức răn đe.
Ông Nguyễn Đức Lê – Phó Trưởng phòng Nghiệp vụ Quản lý thị trường, Bộ Công Thương, cũng ủng hộ việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, bao gồm xử lý hình sự với khối lượng thấp hơn và nâng mức xử phạt hành chính.
Tọa đàm kết luận rằng việc tăng cường kiểm tra, nâng cao mức xử phạt, và hoàn thiện pháp luật là những giải pháp cấp thiết để đối phó với tình trạng thuốc lá lậu, bảo vệ nền kinh tế và sức khỏe cộng đồng.
