Làn sóng điều tra trốn thuế: Doanh nghiệp TP HCM và các địa phương đối mặt truy tố hình sự
Một doanh nghiệp tư nhân tại Thành phố Hồ Chí Minh hiện đang bị cơ quan chức năng điều tra vì tội trốn thuế, trong bối cảnh hàng loạt vụ án tương tự liên tiếp được khởi tố tại nhiều địa phương trên cả nước chỉ trong vài ngày đầu tháng 3 năm 2026. Những sự việc này không chỉ phản ánh tình trạng vi phạm thuế ở quy mô nhỏ lẻ mà còn xuất hiện trong nhiều lĩnh vực kinh doanh đa dạng, khiến dư luận đặt ra câu hỏi quan trọng về ranh giới pháp lý giữa vi phạm hành chính và tội phạm hình sự.
Các vụ án trốn thuế nổi bật gần đây
Vào ngày 12 tháng 3, Công an tỉnh Ninh Bình đã chính thức khởi tố hai giám đốc doanh nghiệp là Trần Văn Khánh và Trần Văn Đoàn về tội "Trốn thuế". Theo kết quả điều tra, hai cá nhân này đã sử dụng thủ đoạn mua hóa đơn giá trị gia tăng khống từ các công ty "ma" tại Thành phố Hồ Chí Minh để hạch toán chi phí, qua đó trốn tránh nghĩa vụ nộp hơn 2,5 tỷ đồng tiền thuế cho Nhà nước.
Trước đó, Công an tỉnh Tuyên Quang cũng đã khởi tố ba giám đốc doanh nghiệp trong các vụ án trốn thuế với tổng số tiền lên đến hơn 1,8 tỷ đồng. Các cáo buộc bao gồm việc mua hóa đơn khống nhằm hợp thức hóa chi phí, đồng thời không lập hóa đơn khi bán hàng để che giấu doanh thu thực tế.
Đáng chú ý, vào đầu tháng 2 năm 2026, chủ doanh nghiệp tư nhân Tigit Motorbikes ở Thành phố Hồ Chí Minh đã bị bắt tạm giam vì sử dụng tài khoản cá nhân để che giấu doanh thu hơn 2 tỷ đồng, dẫn đến hành vi trốn gần 477 triệu đồng tiền thuế. Trong khi đó, vụ án doanh nhân Nguyễn Hòa Bình (còn gọi là Shark Bình) bị điều tra bổ sung về hành vi trốn thuế gần 30 tỷ đồng tại Công ty Vimo và AntEx vào năm ngoái cũng thu hút sự quan tâm lớn của công chúng.
Hành vi nào bị coi là trốn thuế?
Theo luật sư Nguyễn Tiến Hòa từ Công ty Luật TNHH ASL, tội trốn thuế được quy định cụ thể tại Điều 200 Bộ luật Hình sự năm 2015, đã được sửa đổi bổ sung vào năm 2017. Đây là hành vi sử dụng các thủ đoạn gian dối có chủ đích nhằm làm giảm hoặc hoàn toàn không nộp số thuế phải nộp cho Nhà nước.
Trong thực tế, các hành vi trốn thuế có thể diễn ra dưới nhiều hình thức phức tạp, bao gồm:
- Không xuất hóa đơn khi bán hàng hóa hoặc dịch vụ.
- Kê khai doanh thu thấp hơn so với thực tế.
- Sử dụng hóa đơn và chứng từ không hợp pháp để hạch toán chi phí.
Một thủ đoạn thường gặp là mua hóa đơn khống từ các "doanh nghiệp ma", những đơn vị chỉ tồn tại trên giấy tờ mà không có hoạt động kinh doanh thực tế. Hóa đơn này sau đó được bán cho các doanh nghiệp khác để hợp thức hóa chi phí đầu vào, như trong các vụ án tại Ninh Bình và Tuyên Quang.
Luật sư Nguyễn Tiến Hòa nhấn mạnh: "Bản chất của tội trốn thuế nằm ở yếu tố gian dối có chủ đích. Người vi phạm biết rõ nghĩa vụ thuế của mình nhưng cố tình thực hiện hành vi nhằm trốn tránh nghĩa vụ đó."
Khi nào vi phạm thuế bị truy cứu trách nhiệm hình sự?
Không phải mọi sai sót trong kê khai thuế đều dẫn đến trách nhiệm hình sự. Trong nhiều trường hợp, doanh nghiệp có thể mắc lỗi do nhầm lẫn trong kê khai, chậm nộp hồ sơ khai thuế hoặc chậm nộp tiền thuế, và những vi phạm này thường bị xử phạt hành chính theo quy định của pháp luật về thuế.
Tuy nhiên, nếu có hành vi gian dối nhằm trốn thuế và đạt đến ngưỡng nhất định, người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Theo quy định tại Điều 200 Bộ luật Hình sự:
- Cá nhân có thể bị xử lý hình sự nếu số tiền trốn thuế từ 100 triệu đồng trở lên.
- Trong trường hợp số tiền trốn thuế dưới 100 triệu đồng, người vi phạm vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu trước đó đã từng bị xử phạt hành chính về hành vi trốn thuế hoặc đã bị kết án về tội này mà chưa được xóa án tích.
Điều này cho thấy ranh giới giữa vi phạm hành chính và tội phạm hình sự không chỉ phụ thuộc vào số tiền trốn thuế mà còn liên quan đến yếu tố gian dối và lịch sử vi phạm của người nộp thuế. Các vụ án vừa khởi tố gần đây đều có số tiền trốn thuế lớn, từ hàng trăm triệu đến hàng tỷ đồng, do đó cơ quan điều tra đã khởi tố vụ án hình sự để xử lý theo quy định.
Mức án và chế tài đối với tội trốn thuế
Theo Bộ luật Hình sự, tội trốn thuế được xếp vào nhóm tội phạm kinh tế. Cá nhân phạm tội có thể đối mặt với các hình phạt nghiêm khắc, bao gồm:
- Phạt tiền từ 100 triệu đồng đến 4,5 tỷ đồng.
- Phạt tù từ 3 tháng đến 7 năm, tùy theo tính chất và mức độ vi phạm.
Ngoài ra, người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định trong một thời gian nhất định. Đối với pháp nhân thương mại, mức phạt tiền có thể lên đến 10 tỷ đồng, và trong những trường hợp nghiêm trọng, doanh nghiệp còn có thể bị đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc vĩnh viễn.
Theo thống kê, trong năm 2025, cơ quan thuế đã chuyển 39 hồ sơ kiến nghị khởi tố và hơn 38.000 tin báo liên quan đến vi phạm thuế cho cơ quan công an. Những con số này phản ánh việc xử lý hành vi trốn thuế đang được siết chặt hơn trong thời gian gần đây.
Từ góc độ pháp lý, việc phân định ranh giới giữa vi phạm hành chính và tội phạm về thuế có ý nghĩa quan trọng. Luật sư Nguyễn Tiến Hòa giải thích: "Mục tiêu của pháp luật là bảo đảm tính nghiêm minh nhưng cũng tránh hình sự hóa các quan hệ kinh tế phát sinh trong hoạt động sản xuất, kinh doanh. Vì vậy, trong từng vụ việc cụ thể, cơ quan chức năng sẽ xem xét toàn diện các yếu tố như mức độ thiệt hại, hành vi gian dối và lỗi của người vi phạm trước khi quyết định áp dụng chế tài hành chính hay truy cứu trách nhiệm hình sự."
