Bộ Tài nguyên và Môi trường vừa công bố dự thảo Luật Đất đai sửa đổi, trong đó đề xuất luật hóa nguyên tắc nơi ở mới khi thu hồi đất phải bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ. Đây là một trong những điểm mới nhằm bảo vệ quyền lợi chính đáng của người dân có đất bị thu hồi.
Nguyên tắc mới trong bồi thường tái định cư
Theo dự thảo, khi Nhà nước thu hồi đất ở, người dân sẽ được bố trí tái định cư tại khu vực có điều kiện sống ít nhất tương đương hoặc tốt hơn nơi ở cũ. Điều này bao gồm các yếu tố về hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, môi trường sống và vị trí địa lý. Trường hợp không thể bố trí tái định cư tại chỗ, người dân được lựa chọn nhận tiền hoặc nhà ở tái định cư tại địa điểm khác nhưng phải đảm bảo chất lượng tương đương.
Ông Nguyễn Văn A, chuyên gia pháp lý về đất đai, nhận định: “Việc luật hóa nguyên tắc này sẽ tạo cơ sở pháp lý vững chắc để người dân yêu cầu chính quyền địa phương thực hiện đúng cam kết. Trên thực tế, nhiều vụ khiếu kiện kéo dài xuất phát từ việc nơi tái định cư xuống cấp, xa trung tâm, thiếu tiện ích.”
Thực trạng khiếu kiện liên quan đến tái định cư
Theo số liệu từ Thanh tra Chính phủ, trong 5 năm qua, có khoảng 70% số vụ khiếu nại về đất đai liên quan đến bồi thường, tái định cư khi thu hồi đất. Nhiều trường hợp người dân phản ánh khu tái định cư nằm ở vùng trũng, ngập lụt, hoặc thiếu trường học, bệnh viện, chợ. Điều này ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống và sản xuất của người dân.
Bà Trần Thị B, một hộ dân tại huyện C, tỉnh D, cho biết: “Gia đình tôi bị thu hồi đất để làm khu công nghiệp. Khu tái định cư mới cách trung tâm 15 km, đường sá lầy lội, không có điện nước ổn định. Chúng tôi đề nghị chính quyền xem lại vì cuộc sống của chúng tôi ngày càng khó khăn hơn trước.”
Đề xuất cụ thể trong dự thảo Luật Đất đai sửa đổi
Dự thảo Luật Đất đai sửa đổi (lần thứ 4) do Bộ Tài nguyên và Môi trường soạn thảo quy định rõ trách nhiệm của UBND cấp tỉnh trong việc lập, phê duyệt và tổ chức thực hiện dự án tái định cư. Khu tái định cư phải được xây dựng đồng bộ với hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội trước khi di dời dân. Nếu không đáp ứng được yêu cầu, người dân có quyền từ chối nhận đất tái định cư và yêu cầu bồi thường bằng tiền theo giá thị trường.
Ngoài ra, dự thảo cũng bổ sung quy định về giám sát cộng đồng đối với quá trình thu hồi đất và tái định cư. Các tổ chức chính trị - xã hội, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam sẽ tham gia giám sát để bảo đảm tính minh bạch. Ông Lê Văn C, Phó Vụ trưởng Vụ Đất đai (Bộ Tài nguyên và Môi trường), nhấn mạnh: “Mục tiêu là không để người dân nào bị thiệt thòi khi phải di dời. Nơi ở mới phải thực sự tốt hơn để họ ổn định cuộc sống lâu dài.”
Kỳ vọng từ các chuyên gia và người dân
Các chuyên gia cho rằng, việc luật hóa nguyên tắc này sẽ giúp giảm thiểu tình trạng khiếu kiện đông người, phức tạp. Theo thống kê của Bộ Tài nguyên và Môi trường, mỗi năm có hàng trăm vụ khiếu kiện vượt cấp liên quan đến đất đai, trong đó tái định cư chiếm tỷ lệ lớn. Đề xuất mới kỳ vọng sẽ tạo sự đồng thuận xã hội, thúc đẩy giải phóng mặt bằng cho các dự án phát triển kinh tế - xã hội.
Tuy nhiên, một số ý kiến băn khoăn về khả năng thực thi. Tiến sĩ Nguyễn Văn D, chuyên gia kinh tế, cho rằng: “Nguyên tắc nghe có vẻ hợp lý, nhưng cần có tiêu chí cụ thể, định lượng được thế nào là ‘bằng hoặc tốt hơn’. Nếu không có khung đánh giá minh bạch, rất dễ xảy ra tranh chấp.” Bộ Tài nguyên và Môi trường cho biết sẽ tiếp tục hoàn thiện dự thảo, lấy ý kiến rộng rãi trước khi trình Quốc hội thông qua trong kỳ họp tới.
Bối cảnh và thách thức
Việc thu hồi đất thường gắn với các dự án phát triển hạ tầng, công nghiệp, đô thị. Thời gian qua, nhiều địa phương đã gặp khó khăn trong công tác tái định cư do quỹ đất hạn hẹp, kinh phí bồi thường thấp. Dự thảo luật hóa nguyên tắc “nơi ở mới bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ” được xem là bước tiến quan trọng, thể hiện sự quan tâm của Đảng và Nhà nước đến đời sống người dân.
Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường Trần Hồng Hà từng khẳng định: “Đất đai là tài sản lớn của người dân. Khi Nhà nước thu hồi vì lợi ích quốc gia, công cộng thì phải bảo đảm người dân không bị thiệt, thậm chí có lợi hơn. Đó là phương châm xuyên suốt trong quá trình xây dựng luật.”
