Đơn giản hóa thủ tục công chứng: Giải pháp tối ưu thay vì loại bỏ
Thủ tục công chứng hiện nay vẫn bị nhiều người dân và doanh nghiệp phản ánh là gây phiền hà, với yêu cầu chuẩn bị hồ sơ phức tạp, di chuyển nhiều lần, đặc biệt tại các đô thị lớn thường xảy ra tình trạng quá tải. Điều này làm tăng chi phí giao dịch và kéo dài thời gian hoàn tất. Tuy nhiên, theo tiến sĩ Trần Việt Anh, Phó hiệu trưởng phụ trách Trường Đại học Hùng Vương TP.HCM, cần nhìn nhận đúng bản chất: công chứng không chỉ là thủ tục hành chính mà là cơ chế kiểm soát pháp lý quan trọng, giúp xác minh năng lực pháp lý của các bên, kiểm tra tính hợp pháp của tài sản, và cảnh báo rủi ro trước khi giao kết hợp đồng.
Công chứng: Lớp lọc rủi ro đầu tiên cho thị trường bất động sản
Trong bối cảnh thị trường bất động sản Việt Nam vẫn còn tồn tại nhiều vấn đề về minh bạch thông tin, công chứng thực chất đang đóng vai trò như "lớp lọc rủi ro đầu tiên". Nếu cho phép giao dịch bất động sản không bắt buộc công chứng, rủi ro có thể gia tăng đáng kể. Thực tế cho thấy phần lớn các tranh chấp đất đai phức tạp hiện nay đều có nguồn gốc từ các giao dịch không được kiểm soát chặt chẽ về pháp lý.
Kinh nghiệm từ quốc tế cho thấy, dù các nước như Mỹ, Úc, Singapore không bắt buộc công chứng theo cách truyền thống, nhưng họ có hệ sinh thái pháp lý thay thế đủ mạnh, như luật sư với trách nhiệm cao, hệ thống bảo hiểm quyền sở hữu phát triển, hoặc hệ thống đăng ký đất đai điện tử minh bạch. Điểm chung là luôn có cơ chế kiểm soát chặt chẽ.
Giải pháp: Đơn giản hóa và số hóa thủ tục công chứng
Với điều kiện của Việt Nam hiện nay, khi dữ liệu đất đai chưa hoàn toàn minh bạch và cơ chế kiểm soát thay thế chưa hoàn chỉnh, việc nới lỏng công chứng cần được cân nhắc thận trọng. Giải pháp hợp lý hơn là đơn giản hóa, số hóa thủ tục công chứng, phân loại giao dịch để áp dụng mức độ kiểm soát phù hợp, và từng bước xây dựng hệ thống dữ liệu đất đai minh bạch.
Ông Nguyễn Văn Hòa, Chủ tịch Hội Công chứng viên TP.HCM, cho biết dự án luật sửa đổi, bổ sung một số điều của luật Công chứng đã thu hẹp phạm vi giao dịch phải công chứng, đồng thời bảo đảm không xung đột với các luật chuyên ngành. Ông nhấn mạnh: "Cũng nên có những loại giao dịch phải có bên thứ ba là công chứng để đảm bảo an toàn, quyền lợi cho các bên. Nếu không công chứng, nhất là các giao dịch lớn liên quan đến bất động sản có thể phát sinh nhiều tranh chấp, rủi ro và gây gánh nặng cho cơ quan tố tụng."
Vai trò phòng ngừa rủi ro pháp lý của công chứng
Thạc sĩ Ngô Gia Hoàng từ Trường Đại học Luật TP.HCM đồng tình rằng bất động sản là loại tài sản đặc biệt, có giá trị lớn và gắn với nhu cầu ổn định cuộc sống. Trong khi các quy định pháp luật hiện hành về giao dịch bất động sản khá phức tạp, không phải chủ thể nào cũng có đủ hiểu biết để tự đánh giá tính hợp pháp. Do đó, hoạt động công chứng đóng vai trò như một "cơ chế phòng ngừa rủi ro pháp lý", giúp kiểm tra hồ sơ, xác định năng lực chủ thể, và bảo đảm an toàn pháp lý cho hợp đồng.
Ông Hoàng cũng lưu ý: "Luật Công chứng là luật điều chỉnh về mặt hình thức và thủ tục, không phải là luật quy định về nội dung quyền đối với bất động sản. Việc xác định chủ thể có quyền chuyển nhượng thuộc phạm vi điều chỉnh của các luật nội dung như luật Đất đai, luật Nhà ở."
Theo các chuyên gia, Việt Nam hoàn toàn có thể học cách giảm thủ tục như các nước, nhưng khi chưa có hệ sinh thái pháp lý thay thế đủ mạnh, công chứng vẫn là "hàng rào an toàn" không thể thiếu của thị trường. Việc xác định trường hợp nào bắt buộc công chứng nên được quy định trong các luật nội dung, thay vì trong luật Công chứng, để tránh xáo trộn hệ thống pháp luật hiện hành.
