Ngành gỗ Việt Nam đặt mục tiêu xuất khẩu 18,5 tỷ USD năm 2026
Theo số liệu từ Cục Hải quan (Bộ Tài chính), năm 2025 đánh dấu cột mốc quan trọng khi xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ của Việt Nam lần đầu tiên vượt ngưỡng 17 tỷ USD. Trong năm 2026, ngành này đặt mục tiêu đạt 18,5 tỷ USD, theo kế hoạch của Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm (Bộ Nông nghiệp và Môi trường). Tuy nhiên, con số này đầy thách thức trong bối cảnh ngành đang đứng trước yêu cầu cấp thiết về đổi mới mô hình tăng trưởng.
Mô hình OEM chạm ngưỡng bão hòa và những rủi ro gia tăng
Kiến trúc sư Nguyễn Chánh Phương, Tổng Thư ký Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ Thành phố Hồ Chí Minh (HAWA), nhận định rằng các doanh nghiệp gỗ và mỹ nghệ Việt Nam đã nhiều năm đóng vai trò nhà sản xuất thiết bị gốc (OEM) cho đối tác quốc tế. Mô hình này từng là công thức thành công nhờ khả năng tối ưu chi phí, sản lượng và tốc độ giao hàng. “Nhưng hiện nay, quản trị chuỗi cung ứng đã chuyển từ tối ưu chi phí sang quản trị rủi ro”, ông Phương cho biết.
Các doanh nghiệp và nhà bán lẻ quốc tế hiện ưu tiên sự ổn định, khả năng truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn môi trường, trách nhiệm xã hội và an toàn chuỗi cung ứng. Do đó, mô hình OEM không còn phù hợp, dẫn đến biên lợi nhuận ngày càng mỏng. Rủi ro gia tăng từ các yếu tố bên ngoài như biến động địa chính trị, chính sách bảo hộ, và yêu cầu truy xuất nguồn gốc, cùng với các yếu tố bên trong như thay đổi luật môi trường và phòng cháy-chữa cháy.
“Tất cả đã đẩy chi phí leo thang. Nhà máy trở thành mắt xích chịu nhiều áp lực nhất, nhận rủi ro lớn nhưng giá trị lại phân bổ ít. Lúc này, mở rộng sản lượng không còn bảo đảm tăng trưởng bền vững”, ông Phương nhấn mạnh.
Đầu tư công nghệ và thách thức trong khai thác hiệu quả
Song song với sự bão hòa của OEM, làn sóng dịch chuyển sản xuất đang diễn ra mạnh mẽ, tạo áp lực trực tiếp lên ngành gỗ Việt Nam. Khi chênh lệch chi phí không còn quá lớn, khoảng cách địa lý, thời gian giao hàng và khả năng quản trị rủi ro trở thành yếu tố quyết định. Cạnh tranh không còn thuần túy về giá mà cần nắm bắt tâm lý khách hàng.
Làn sóng trí tuệ nhân tạo (AI), tự động hóa, thương mại điện tử và kinh tế dữ liệu đang tái định hình toàn bộ chuỗi giá trị ngành nội thất. Nhiều doanh nghiệp đã mạnh dạn đầu tư lớn vào công nghệ và máy móc phụ trợ, nhưng hiệu quả khai thác vẫn thấp. Một đại diện công ty nội thất chia sẻ: “Chúng tôi vừa đầu tư 2 triệu USD vào dây chuyền cắt ghép gỗ công nghiệp và robot nhưng vẫn phải chạy theo kiểu cũ vì sản phẩm không được thiết kế để máy chạy hiệu quả. Mỗi đơn hàng khác nhau đòi hỏi lập trình lại máy, làm giảm 40% công suất thực tế”.
Ông Trần Khánh Phương, với gần 30 năm kinh nghiệm trong ngành, cho rằng tư duy đầu tư công nghệ cần thay đổi từ tập trung vào thiết bị đơn thuần sang tầm nhìn rộng lớn hơn. “Doanh nghiệp cần sử dụng các công nghệ thông tin như Internet vạn vật (IoT) và tự động hóa để kết hợp nhiều thiết bị lại với nhau. Nhờ sự chuyển đổi này, giá trị đóng góp của công nghệ sẽ đạt được tầm vóc lớn hơn”, ông Phương nói.
Chuyển đổi từ OEM sang ODM: Nắm bắt xu hướng người tiêu dùng
Người tiêu dùng trong ngành nội thất đang thay đổi căn bản cách tiếp cận mua sắm. Theo báo cáo nghiên cứu hành vi năm 2025, 58% người tiêu dùng toàn cầu sử dụng công cụ AI như ChatGPT thay cho phương pháp truyền thống khi tìm kiếm sản phẩm. Cách thức mua hàng chuyển từ lựa chọn thụ động sang chủ động tìm kiếm mẫu mã phù hợp với không gian sống.
Ông Phạm Ngọc Phước, Giám đốc Điều hành Công ty Nội thất Brothers, chia sẻ kinh nghiệm chuyển đổi từ gia công sang bán trực tiếp: “Từ sản xuất theo bản vẽ sang thấu hiểu người dùng là cả chặng đường dài. Chẳng hạn, với căn hộ đô thị rộng 60-70m2, chúng tôi tái thiết kế sản phẩm có thể tháo lắp dễ dàng theo nguyên lý modul, tối ưu trải nghiệm vận chuyển và mở rộng tiếp cận khách hàng”.
Theo ông Phùng Quốc Mẫn, Chủ tịch HAWA, ngành gỗ đã chứng kiến sự chuyển đổi rõ nét từ gia công truyền thống sang sản xuất theo thiết kế riêng (ODM). Hầu hết nhà máy hiện chú trọng đầu tư bộ phận thiết kế thay vì chỉ sản xuất theo đơn đặt hàng có sẵn. Một số doanh nghiệp lớn đã xây dựng kênh bán hàng trực tuyến để tiếp cận trực tiếp khách hàng quốc tế.
Ông Phước nhấn mạnh: “Khách hàng quốc tế không mua vì giá rẻ mà vì giá trị tổng thể. Nếu doanh nghiệp mãi dừng ở OEM, biên lợi nhuận sẽ luôn ở mức tối thiểu. Chúng tôi đầu tư cho thiết kế và nâng cao chất lượng nhân lực. Một thiết kế tốt có thể cắt giảm đến 10% chi phí sản xuất”.
Nền tảng cốt lõi và kỳ vọng pháp lý
Khi vận hành theo mô hình ODM, dữ liệu phản hồi từ khách hàng trực tiếp cho phép doanh nghiệp cải tiến sản phẩm linh hoạt và chính xác hơn. Ông Phước cho biết thêm: “Năng lực cạnh tranh và khả năng quản trị nguồn gốc gỗ là hai nền tảng cốt lõi giúp doanh nghiệp gỗ đứng vững. Chúng tôi mong muốn sớm có hành lang pháp lý rõ ràng và ổn định về thuế ở cấp quốc gia. Thực tế cho thấy, mỗi khi xuất hiện thông tin liên quan đến thuế, các đơn vị mua hàng thường tạm dừng giao dịch. Sự chần chừ của thị trường chủ yếu xuất phát từ việc thiếu thông tin rõ ràng”.
Năm 2023, Việt Nam xếp hạng thứ 6 trong số các nước sản xuất gỗ nội thất hàng đầu, sau Trung Quốc, Mỹ, Italy, Đức và Ấn Độ. Để đạt mục tiêu xuất khẩu 18,5 tỷ USD, ngành gỗ cần tiếp tục đẩy mạnh chuyển đổi từ OEM sang ODM, kết hợp đầu tư công nghệ thông minh và thấu hiểu nhu cầu thị trường toàn cầu.
