Cuối tháng 5 vừa qua, hệ thống điện quốc gia ghi nhận công suất đỉnh lên đến khoảng 58.000 MW, tăng 5,6% so với kỷ lục năm 2025. Dự tính con số này sẽ còn lên cao nữa trong giai đoạn nắng nóng đỉnh điểm giữa hè. Một số nghiên cứu và số liệu thực tế cho thấy ở các nước nhiệt đới, nhu cầu điện trong các đợt El Niño mạnh có thể tăng khoảng 2-5% so với năm bình thường. Công suất đỉnh (peak load) thường tăng mạnh hơn điện năng tiêu thụ, có thể tăng 5-10% trong những ngày nắng nóng cực đoan. Tuy nhiên, bài toán bảo đảm cung ứng điện của Việt Nam không chỉ là câu chuyện của một mùa khô hay một mùa hè. Tình hình khí hậu sẽ còn diễn biến rất phức tạp trong thời gian tới, do đó ngành điện Việt Nam cần phải có sự chuẩn bị tốt để chủ động đối phó.
Tốc độ gia tăng công suất khả dụng chưa theo kịp nhu cầu phát triển kinh tế
Trong khoảng 5-7 năm trở lại đây, công suất nguồn điện của Việt Nam tăng trưởng nhanh. Đặc biệt, giai đoạn 2019-2021 chứng kiến sự bùng nổ của điện mặt trời và điện gió, đưa Việt Nam trở thành một trong những thị trường năng lượng tái tạo phát triển nhanh nhất khu vực. Tuy nhiên, phần lớn công suất mới đến từ các nguồn phụ thuộc thời tiết nên sản lượng phát điện biến động liên tục, khó điều chỉnh theo nhu cầu phụ tải. Trong khi đó, nhiều dự án nhiệt điện khí, nhiệt điện than triển khai chậm hơn kế hoạch do vướng mắc về thủ tục, vốn đầu tư hoặc nguồn nhiên liệu. Vì vậy, tốc độ gia tăng công suất khả dụng thực tế chưa hoàn toàn theo kịp nhu cầu phát triển kinh tế.
Cùng với quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa, nhu cầu điện tiếp tục tăng mạnh. Điện năng ngày càng trở thành đầu vào thiết yếu của nền kinh tế, trong khi việc xây dựng một nhà máy điện mới thường cần nhiều năm chuẩn bị và đầu tư. Điều đó đòi hỏi công tác dự báo phụ tải và quy hoạch nguồn điện phải đi trước một bước. Việc hoàn thành đường dây 500 kV mạch 3 trong năm 2024 đã góp phần tăng cường khả năng truyền tải điện giữa các vùng miền và nâng cao độ tin cậy của hệ thống điện quốc gia. Tuy nhiên, truyền tải chỉ là một phần của lời giải. Nếu nhu cầu điện tiếp tục tăng trưởng cao trong nhiều năm tới thì phát triển nguồn điện mới vẫn là nhiệm vụ quyết định.
Cơ cấu nguồn điện hợp lý cho Việt Nam trong bối cảnh biến đổi khí hậu và địa chính trị
Biến đổi khí hậu đang làm gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan khiến cho nhu cầu tăng cao trong khi sản lượng điện có thể bị suy giảm mạnh. Thêm vào đó, biến động địa chính trị có thể tác động trực tiếp đến giá nhiên liệu và chi phí sản xuất điện. Chính vì vậy, yêu cầu quan trọng đối với ngành điện Việt Nam là xây dựng cơ cấu nguồn điện đa dạng và cân bằng, tránh phụ thuộc quá mức vào bất kỳ loại hình phát điện nào.
Hiện nay, các nguồn nhiệt điện than và khí có ưu điểm là công suất ổn định, có thể điều chỉnh theo nhu cầu phụ tải, nhưng phụ thuộc đáng kể vào thị trường nhiên liệu toàn cầu. Giai đoạn 2022-2023 cho thấy giá than và khí có thể tăng mạnh, kéo theo chi phí sản xuất điện tăng cao và tạo áp lực cho nền kinh tế. Việc quy hoạch hiện nay của chúng ta dựa quá nhiều vào điện khí LNG (gần 20 GW) cũng là rủi ro khá lớn trong bối cảnh địa chính trị hiện tại.
Ở chiều ngược lại, kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy ngay cả những hệ thống điện thành công nhất cũng không nên phụ thuộc vào một loại nguồn điện duy nhất. Nước Pháp là một thí dụ điển hình. Trong nhiều thập kỷ, điện hạt nhân cung cấp khoảng 70-80% sản lượng điện của quốc gia này, giúp duy trì nguồn điện ổn định với chi phí cạnh tranh và mức phát thải thấp. Tuy nhiên, năm 2022, hàng loạt lò phản ứng hạt nhân phải tạm dừng để kiểm tra hiện tượng ăn mòn ứng suất trong hệ thống đường ống. Cùng thời điểm đó, nắng nóng kéo dài khiến nhiệt độ nước tại nhiều con sông tăng cao, ảnh hưởng đến khả năng làm mát của các tổ máy. Có thời điểm công suất khả dụng của các nhà máy điện hạt nhân chỉ còn 40% công suất đặt. Bài học từ Pháp cho thấy không có loại hình phát điện nào hoàn toàn miễn nhiễm trước các rủi ro khách quan.
Theo quan điểm của tôi, cơ cấu nguồn điện hợp lý cho Việt Nam trong dài hạn cần bao gồm thủy điện, năng lượng tái tạo, nhiệt điện và điện hạt nhân. Trong đó, thủy điện đóng vai trò nguồn điện linh hoạt; năng lượng tái tạo tận dụng lợi thế tài nguyên tự nhiên; nhiệt điện bảo đảm nguồn điện nền trong giai đoạn chuyển tiếp; còn điện hạt nhân cần được xác định là một trụ cột chiến lược của hệ thống điện tương lai.
Việc Việt Nam chưa thể triển khai chương trình điện hạt nhân như kế hoạch trước đây là điều đáng tiếc. Nếu các dự án được thực hiện đúng tiến độ, hệ thống điện quốc gia hiện nay đã có thêm một nguồn điện nền ổn định, quy mô lớn và ít phụ thuộc vào biến động nhiên liệu quốc tế. Việc tái khởi động chương trình điện hạt nhân chắc chắn sẽ khó khăn hơn trước, nhưng nếu tiếp tục trì hoãn, chúng ta có thể bỏ lỡ thêm một cơ hội quan trọng để bảo đảm an ninh năng lượng trong dài hạn. Tuy vậy, trước mắt, chúng ta vẫn cần thúc đẩy tiến độ của các nhà máy nhiệt điện có trong quy hoạch để giải quyết bài toán thiếu điện cấp bách.
Bên cạnh đó, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ lưu trữ năng lượng đang mở ra nhiều triển vọng mới. Giá thành pin lưu trữ đã giảm đáng kể, giúp nâng cao tính ổn định của điện gió và điện mặt trời. Vì vậy, cần sớm có cơ chế phù hợp để khuyến khích phát triển các dự án năng lượng tái tạo đi kèm hệ thống lưu trữ, nhằm mục đích tăng cường sự ổn định cho hệ thống. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp, thị trường năng lượng thế giới biến động khó lường, việc xây dựng một hệ thống điện an toàn, ổn định và bền vững đang trở thành yêu cầu chiến lược đối với sự phát triển của đất nước.
Phát triển điện năng cần 'đi trước' để đạt mục tiêu tăng trưởng GDP hai con số
Bảo đảm đủ điện cho nền kinh tế trước hết là một bài toán kinh tế-kỹ thuật. Một nhà máy điện không thể được xây dựng trong vài tháng. Nếu chờ đến khi thiếu điện mới triển khai dự án thì khi công trình hoàn thành, nền kinh tế có thể đã phải trả giá bằng nhiều năm tăng trưởng bị ảnh hưởng. Do đó, quy hoạch dài hạn, dự báo chính xác và chuẩn bị nguồn lực từ sớm là điều kiện tiên quyết để bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.
Bên cạnh đó, nhu cầu vốn cho phát triển điện lực trong thời gian tới là rất lớn, vượt quá khả năng đáp ứng của ngân sách nhà nước. Muốn huy động nguồn lực từ khu vực tư nhân và các nhà đầu tư quốc tế, cần có cơ chế chia sẻ lợi ích hợp lý. Nhà đầu tư chỉ sẵn sàng bỏ vốn khi họ nhìn thấy khả năng thu hồi vốn và lợi nhuận tương xứng với mức độ rủi ro. Điều này đòi hỏi môi trường chính sách phải ổn định, minh bạch và có tính dự báo cao. Trên thực tế, nguồn vốn cho các dự án năng lượng không hề thiếu. Vấn đề quan trọng là làm sao giảm thiểu rủi ro cho nhà đầu tư, bởi chi phí huy động vốn phụ thuộc rất lớn vào mức độ rủi ro của dự án.
Ngoài việc phát triển nguồn điện, cần nhìn nhận ngành điện trong tổng thể chiến lược năng lượng quốc gia. Xu hướng điện hóa giao thông sẽ làm nhu cầu điện cho sạc pin tăng mạnh trong tương lai. Đồng thời, hệ thống pin xe điện cũng có thể trở thành nguồn lưu trữ phân tán hỗ trợ điều tiết phụ tải. Trong lĩnh vực xây dựng, tiềm năng tiết kiệm năng lượng vẫn còn rất lớn. Việc hoàn thiện và áp dụng các tiêu chuẩn cách nhiệt cho công trình sẽ góp phần giảm nhu cầu điện, giảm áp lực đầu tư nguồn điện mới và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng của toàn xã hội.
TS Đỗ Minh Thắng hiện giữ vị trí Quản lý Kỹ thuật mảng Năng lượng Tái tạo tại Công ty Meteodyn (Pháp), phụ trách các hoạt động liên quan đánh giá tài nguyên gió, phân tích hiệu suất vận hành turbine gió và dự báo sản lượng năng lượng tái tạo.
