Phát thải carbon và dữ liệu môi trường đang dần trở thành "hộ chiếu thương mại" của hàng hóa. Nếu trước đây doanh nghiệp cạnh tranh bằng giá thành, chất lượng hay năng suất thì nay, năng lực quản trị phát thải và minh bạch dữ liệu carbon sẽ quyết định khả năng tiếp cận thị trường.
CBAM mở đầu xu hướng toàn cầu hóa chính sách carbon
Theo PGS, TS Nguyễn Ngọc Hà, Viện trưởng Viện Nghiên cứu sáng tạo, Trường đại học Ngoại thương, cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) không còn là chính sách riêng của Liên minh châu Âu (EU) mà đang mở đầu cho xu hướng hình thành các cơ chế tương tự trên phạm vi toàn cầu. Ngoài EU, Vương quốc Anh sẽ áp dụng CBAM từ năm 2027; Australia đang ưu tiên xây dựng cơ chế đối với xi-măng và clinker; Hoa Kỳ, Canada và Đài Loan (Trung Quốc) cũng đang nghiên cứu hoặc xây dựng các công cụ tương tự. Điều này cho thấy carbon đang trở thành một yếu tố mới trong cạnh tranh thương mại quốc tế.
Theo lộ trình của EU, từ năm 2026, các nhà nhập khẩu phải kê khai lượng phát thải gắn trong sản phẩm và nộp chứng chỉ CBAM tương ứng với lượng phát thải đó. Muốn được khấu trừ chi phí carbon, doanh nghiệp xuất khẩu phải chứng minh được lượng phát thải thông qua hệ thống đo lường, báo cáo và kiểm chứng (MRV) minh bạch, được xác minh độc lập. Đây là thay đổi căn bản so với trước đây khi phần lớn doanh nghiệp chỉ cần đáp ứng các tiêu chuẩn về chất lượng và kỹ thuật.
Giai đoạn 2026-2028 quyết định với doanh nghiệp Việt Nam
PGS, TS Nguyễn Ngọc Hà cho rằng giai đoạn 2026-2028 sẽ mang tính quyết định đối với doanh nghiệp Việt Nam. Nếu trước đây dữ liệu carbon chỉ là thông tin tham khảo thì trong thời gian tới, dữ liệu phát thải phải được chuẩn bị trước cả khi ký kết hợp đồng xuất khẩu. Điều đó đồng nghĩa doanh nghiệp phải đầu tư xây dựng hệ thống quản trị phát thải ngay từ bây giờ thay vì chờ đến khi chính sách có hiệu lực.
Áp dụng CBAM, thế giới đang thay đổi "luật chơi". Theo các chuyên gia, điều đáng lưu ý là doanh nghiệp không nên nhìn cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) như một rào cản thương mại đơn lẻ. Thực tế, đây chỉ là một phần trong xu hướng chuyển dịch rộng lớn hơn của kinh tế toàn cầu, nơi các tiêu chuẩn ESG, truy xuất nguồn gốc, minh bạch dữ liệu và phát triển bền vững đang trở thành yêu cầu bắt buộc.
Khảo sát: Động lực chuyển đổi đến từ thị trường xuất khẩu
Khảo sát hơn 400 doanh nghiệp thuộc bốn ngành trọng điểm do Hội đồng Doanh nghiệp vì sự Phát triển bền vững Việt Nam (VBCSD-VCCI) thực hiện cho thấy, động lực lớn nhất thúc đẩy doanh nghiệp chuyển đổi hiện nay không phải từ quy định trong nước mà đến từ yêu cầu của nhà đầu tư, các thị trường xuất khẩu và chuỗi cung ứng toàn cầu. ESG vì thế không còn được xem là "chi phí tuân thủ" mà đang trở thành khoản đầu tư chiến lược để duy trì năng lực cạnh tranh.
Tuy nhiên, khoảng cách giữa yêu cầu của thị trường và năng lực thực tế của doanh nghiệp vẫn còn khá lớn. Có tới 59% doanh nghiệp chưa có bộ phận chuyên trách về ESG; 55% gặp khó khăn trong tiếp cận nguồn vốn xanh; hơn một nửa chưa sẵn sàng về công nghệ và chỉ khoảng 5,6% doanh nghiệp đã triển khai thành công các công nghệ giảm phát thải. Những con số này cho thấy thách thức lớn nhất hiện nay không còn là nhận thức mà là năng lực thực thi.
Áp lực đa chiều lên ngành xây dựng
Theo bà Phạm Minh Hương, Giám đốc Dịch vụ Phát triển bền vững của Deloitte Việt Nam, ngành xây dựng đang chịu sức ép đồng thời từ nhiều phía: khung pháp lý liên tục thay đổi, yêu cầu kiểm kê khí nhà kính, dán nhãn xanh, CBAM, kỳ vọng của khách hàng và nhà đầu tư cũng như áp lực giảm phát thải trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp cần chuyển từ tư duy "báo cáo để tuân thủ" sang tư duy "kiến tạo giá trị", coi ESG là một phần trong chiến lược kinh doanh thay vì chỉ là nhiệm vụ đáp ứng quy định.
Báo cáo của Deloitte cũng chỉ ra bốn xu hướng đang định hình ngành xây dựng toàn cầu, gồm chi phí vật liệu gia tăng, dòng vốn dịch chuyển sang hạ tầng dữ liệu và năng lượng, tăng tốc chuyển đổi số nhờ AI và BIM, cùng với tình trạng thiếu hụt lao động có tay nghề. Những xu hướng này đều cho thấy năng lực cạnh tranh trong tương lai sẽ không chỉ phụ thuộc vào quy mô sản xuất mà còn gắn chặt với năng lực chuyển đổi xanh và chuyển đổi số.
Doanh nghiệp cần hành động ngay để không bị loại khỏi cuộc chơi
Theo các chuyên gia, tác động của CBAM sẽ không dừng ở các ngành nằm trong phạm vi áp dụng ban đầu như thép, xi-măng, nhôm hay phân bón. Khi nhiều quốc gia tiếp tục mở rộng các cơ chế điều chỉnh carbon, áp lực sẽ lan sang các ngành vật liệu xây dựng, cơ khí, sản phẩm chế biến và nhiều lĩnh vực xuất khẩu khác. Muốn duy trì vị thế trên thị trường quốc tế, doanh nghiệp cần chủ động xây dựng hệ thống quản lý dữ liệu phát thải, thực hiện kiểm kê khí nhà kính, đầu tư công nghệ tiết kiệm năng lượng, nâng cao tỷ lệ sử dụng vật liệu tái chế và minh bạch toàn bộ chuỗi cung ứng.
Đây không chỉ là điều kiện để đáp ứng CBAM mà còn giúp doanh nghiệp tiếp cận tín dụng xanh, thu hút đầu tư và nâng cao khả năng chống chịu trước các biến động của thị trường. ESG đã trở thành yêu cầu bắt buộc đối với doanh nghiệp muốn duy trì tính cạnh tranh, thu hút nhà đầu tư và phát triển bền vững.
Các chuyên gia cũng nhấn mạnh, quá trình chuyển đổi sẽ không thể thành công nếu chỉ dựa vào nỗ lực của doanh nghiệp. Cần sớm hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, cơ chế tài chính xanh, nền tảng đo lường và kiểm chứng phát thải, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, nâng cao năng lực thực thi ESG. Khi phát triển bền vững trở thành tiêu chuẩn chung của thương mại toàn cầu, việc thích ứng sớm không chỉ giúp doanh nghiệp vượt qua các rào cản carbon mà còn mở ra cơ hội tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị quốc tế có giá trị gia tăng cao.
