Tại Tokyo, một cụ ông bước vào chi nhánh ngân hàng quen thuộc, hệ thống AI lập tức phân tích giọng nói để phát hiện dấu hiệu suy giảm nhận thức sớm. Đây là mô hình do Viện Nghiên cứu Nhật Bản (JRI) đề xuất áp dụng đại trà, khi tài sản của hàng triệu người mắc sa sút trí tuệ có nguy cơ bị đóng băng, ảnh hưởng đến thanh khoản nền kinh tế.
Nhật Bản: Giữ chân người già trong lực lượng lao động
Nhật Bản có 36,25 triệu người từ 65 tuổi trở lên vào năm 2024, chiếm 29,3% dân số, dự báo tăng lên 34,8% vào năm 2040. Tỷ lệ lao động từ 65 tuổi trở lên có việc làm đạt 25,2% vào năm 2022, vượt xa Mỹ (18,7%), Canada (14,4%), Anh (11,3%), Đức (8,9%), Italia (5,3%) và Pháp (4,2%). Hiện có 5,4 triệu người từ 70 tuổi trở lên vẫn tham gia lực lượng lao động, chiếm 14% tổng lực lượng lao động.
“Đạo luật ổn định việc làm cho người cao tuổi” năm 2013 yêu cầu doanh nghiệp tạo điều kiện cho lao động làm việc đến 65 tuổi. Đến tháng 3/2020, Quốc hội sửa đổi, có hiệu lực từ 2021, yêu cầu các công ty tạo điều kiện làm việc đến 70 tuổi. Khảo sát năm 2023 của Bộ Lao động với 230.000 doanh nghiệp cho thấy 42% cho phép nhân viên làm việc đến 70 tuổi hoặc hơn, gấp đôi tỷ lệ năm 2013.
Nhiều doanh nghiệp đi trước luật: Tenpos Holdings bỏ quy định tuổi nghỉ hưu từ năm 2005, hơn 30% nhân viên tại trụ sở chính trên 60 tuổi. Calbee từ tháng 4/2024 cho phép nhân viên có kỹ năng chuyên môn tiếp tục làm việc sau 60 tuổi không bị cắt giảm lương hay phúc lợi. Toyota tái tuyển dụng người cao tuổi ở tất cả bộ phận từ tháng 8/2024. Chính phủ hỗ trợ tài chính cho công ty tuyển lao động từ 65 tuổi trở lên và cung cấp thiết bị hỗ trợ.
Tuy nhiên, hệ thống lương hưu tạo lực cản: người có thu nhập vượt ngưỡng sau tuổi nghỉ hưu bị cắt giảm một phần lương hưu, khiến nhiều người giảm giờ làm để giữ phúc lợi.
Trung Quốc: Kinh tế bạc trở thành trụ cột tiêu dùng
Trung Quốc chọn biến nhu cầu tiêu dùng của người già thành động lực tổng cầu nội địa. Tháng 1/2024, Quốc vụ viện lần đầu ban hành kế hoạch phát triển “kinh tế bạc” cấp quốc gia, thúc đẩy các ngành: chăm sóc sức khỏe thông minh, sản phẩm hỗ trợ sinh hoạt, dịch vụ dưỡng lão, tài chính cho người cao tuổi, thiết bị phục hồi chức năng, nhà ở thân thiện và du lịch nghỉ dưỡng. Chính phủ đặt mục tiêu xây dựng khu công nghiệp chuyên về kinh tế bạc và thúc đẩy doanh nghiệp tư nhân tham gia.
Trung tâm Nghiên cứu lão hóa Trung Quốc ước tính kinh tế bạc khoảng 7.000 tỷ NDT, kỳ vọng tăng lên 30.000 tỷ NDT vào năm 2035. Ngày 14/1/2026, tám cơ quan gồm Bộ Dân chính, Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia, Bộ Thương mại công bố thêm 14 biện pháp mới nhằm nâng cao chất lượng tăng trưởng của doanh nghiệp chăm sóc người cao tuổi.
Hai logic, một điểm đến
Nhật Bản, với lực lượng lao động trẻ cạn kiệt, buộc phải giữ người già trong guồng máy sản xuất. Trung Quốc, với dân số trẻ còn lớn nhưng tổng cầu nội địa cần kích hoạt, nhìn thấy thị trường tiêu dùng khổng lồ. Dân số trong độ tuổi lao động của Trung Quốc đã đạt đỉnh hơn một thập kỷ trước, dự báo giảm từ 984 triệu người năm 2024 xuống 745 triệu người vào năm 2050 theo dữ liệu Liên hợp quốc. Khi khoảng đệm dân số trẻ cạn, bài toán giữ người già ở lại thị trường lao động sẽ quay trở lại, như Nhật Bản đã đối mặt gần 20 năm trước. Hai mô hình có thể là hai chặng của cùng một con đường: Trung Quốc hôm nay đang ở vị trí Nhật Bản từng đứng cách đây 20 năm, khi tiêu dùng nội địa còn dư địa trước khi thị trường lao động buộc phải nhập cuộc.
