Nền kinh tế Nhật Bản chứng kiến cuộc chuyển giao quyền lực chưa từng có sau 30 năm
Theo báo cáo từ tờ Nikkei Asian Review, nền kinh tế Nhật Bản đang trải qua một cuộc chuyển giao quyền lực đáng chú ý, chưa từng thấy trong suốt ba thập kỷ qua. Dựa trên dự báo kết quả kinh doanh cho năm tài chính kết thúc vào tháng 3/2026, bức tranh công nghiệp của quốc gia này đang chia thành hai mảng màu đối lập rõ rệt. Trong khi ngành điện tử đang hừng hực khí thế trở lại với sự tăng trưởng mạnh mẽ, thì ngành ô tô, vốn là niềm tự hào số một của Nhật Bản, lại đang có dấu hiệu mất đà nghiêm trọng, đối mặt với những thách thức lớn về lợi nhuận và công nghệ.
Sự thu hẹp khoảng cách lợi nhuận giữa điện tử và ô tô
Nếu nhìn vào báo cáo tài chính, chúng ta sẽ thấy một sự thu hẹp khoảng cách đáng kinh ngạc giữa hai ngành công nghiệp trọng điểm này. Tổng lợi nhuận dự báo của 7 "ông lớn" ngành điện tử Nhật Bản, không bao gồm Toshiba đã hủy niêm yết, dự kiến đạt 3,23 nghìn tỷ Yên, tương đương khoảng 20,91 tỷ USD. Con số này hiện đã áp sát mức lợi nhuận 3,57 nghìn tỷ Yên của riêng Toyota Motor, hãng xe hàng đầu thế giới.
Ở chiều ngược lại, nếu không tính Toyota, tổng lợi nhuận của 6 hãng xe còn lại trong nhóm 7 đại gia ô tô dự kiến sẽ thấp hơn mức 200 tỷ Yên. Điều này đồng nghĩa với việc toàn ngành ô tô khó lòng vượt qua ngưỡng lợi nhuận 4 nghìn tỷ Yên trong năm tới, cho thấy sự suy giảm đáng lo ngại.
Sự tương phản còn rõ rệt hơn khi xét kết quả giai đoạn từ tháng 4 đến tháng 12/2025: Không một hãng xe nào ghi nhận tăng trưởng lợi nhuận, trong khi có tới 6/7 doanh nghiệp điện tử báo lãi lớn. Điều này phản ánh sự chuyển dịch mạnh mẽ trong cấu trúc kinh tế Nhật Bản, với ngành điện tử đang lấy lại vị thế sau nhiều năm khó khăn.
Hitachi và bài học tinh gọn để bứt phá
Những cái tên từng bị coi là "biểu tượng của sự suy tàn" như Hitachi, NEC hay Fujitsu đang thực hiện những cú lội ngược dòng ngoạn mục nhờ các chiến lược quản trị mới. Câu chuyện của Hitachi là minh chứng rõ nhất cho sự hồi sinh từ tro tàn. Ít ai quên được vào năm tài chính kết thúc vào tháng 3/2009, Hitachi từng ghi nhận mức lỗ kỷ lục 787,3 tỷ Yên, khoản lỗ lớn nhất của một nhà sản xuất Nhật Bản thời điểm đó.
Tuy nhiên, bằng việc tái cấu trúc quyết liệt thành 4 phân khúc cốt lõi và thực hiện các thương vụ thâu tóm quốc tế nhắm vào các lĩnh vực tăng trưởng, Hitachi đã trở lại vị thế dẫn đầu. Hiện tại, Hitachi đang sở hữu lượng đơn đặt hàng tồn đọng lên tới 18 nghìn tỷ Yên, gấp đôi doanh thu hàng năm của tập đoàn. Ngay cả khi hoạt động hết công suất, họ cũng cần tới hai năm để giải quyết hết nhu cầu này.
Đặc biệt, mảng lưới điện mua lại từ ABB của Thụy Sĩ đang hưởng lợi lớn từ xu hướng già hóa hạ tầng toàn cầu và sự bùng nổ của các trung tâm dữ liệu. Đây được dự báo sẽ là "con gà đẻ trứng vàng" giúp duy trì đà tăng trưởng cho tập đoàn trong ít nhất một thập kỷ tới, cho thấy tầm nhìn chiến lược dài hạn.
NEC và Fujitsu: Chuyển mình từ phần cứng sang dịch vụ IT
Trong khi đó, NEC và Fujitsu cũng đã thoát xác khỏi hình ảnh các công ty phần cứng thuần túy. Họ cắt bỏ mảng thiết bị viễn thông cũ kỹ để chuyển mình thành các nhà cung cấp dịch vụ IT, tập trung vào trí tuệ nhân tạo để giúp khách hàng tối ưu hóa vận hành. Sự chuyển mình này không chỉ nằm ở sản phẩm mà còn ở tư duy lãnh đạo, với những cái tên như Takayuki Morita của NEC hay Takahito Tokita của Fujitsu đã mang lại luồng sinh khí mới cho bộ máy quản trị, thúc đẩy đổi mới và thích ứng với thị trường.
Ngành ô tô Nhật Bản đối mặt thách thức chồng chất
Trong khi các công ty điện tử đã giải quyết xong những vấn đề tồn đọng lâu năm, các hãng xe hơi Nhật Bản lại đang đối mặt với những thách thức chồng chất. Sự sụt giảm lợi nhuận không chỉ đến từ các yếu tố bên ngoài như thuế quan của Mỹ hay các khoản lỗ từ Nissan, mà cốt lõi nằm ở sự chậm chân tại Trung Quốc, thị trường ô tô lớn nhất thế giới.
Các nhà sản xuất Nhật Bản đang tỏ ra lép vế trong cuộc đua xe điện và công nghệ phần mềm. Dù nhu cầu xe điện có dấu hiệu chững lại tạm thời, nhưng dự báo EV sẽ chiếm 40% thị phần toàn cầu vào giai đoạn 2035-2040. Ngay cả khi chính quyền Mỹ có xu hướng nới lỏng các quy định khí thải hay quay lại với nhiên liệu hóa thạch, xu hướng xanh hóa toàn cầu vẫn là tất yếu.
Những doanh nghiệp quá phụ thuộc vào thị trường Mỹ mà bỏ quên cuộc đua công nghệ sẽ khó có thể phát triển bền vững. Thậm chí "gã khổng lồ" Toyota dù đang đẩy mạnh sản xuất xe Hybrid nhưng cũng không hoàn toàn an toàn. Tại thị trường Trung Quốc, những chiếc xe của Toyota đang phải sử dụng phần mềm, hệ thống buồng lái và công nghệ điều khiển giọng nói của Huawei để cạnh tranh.
Điều này cho thấy các nhà cung cấp phụ tùng Nhật Bản vốn là xương sống của ngành thì nay đang gặp khó khăn trong việc theo kịp sự thay đổi về công nghệ và giá thành, đe dọa vị thế cạnh tranh lâu dài.
Thách thức 2040 và bài toán sống còn
Tờ Nikkei nhận định Nhật Bản đang đứng trước bài toán sống còn: Làm thế nào để bảo vệ và tái thiết chuỗi cung ứng hỗ trợ ngành ô tô trước cột mốc 2040. Trong khi Tesla đã bắt đầu lấn sân sang robot hình người để tối ưu hóa dây chuyền sản xuất và ứng dụng AI vào xe tự lái, các doanh nghiệp Nhật Bản vẫn đang loay hoay trong "nghịch lý của kẻ đổi mới".
Họ có xu hướng muốn bảo vệ mô hình thành công trong quá khứ, nhưng chính sự chần chừ đó lại tạo ra rủi ro suy thoái khi thế giới đã chuyển sang một hệ giá trị mới. Thu nhập từ đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của ngành ô tô năm 2024 đạt 2,86 nghìn tỷ Yên, vẫn cao gấp đôi ngành điện tử với 1,41 nghìn tỷ Yên. Tuy nhiên, nếu không tìm thấy giá trị mới ngoài mô hình kinh doanh hiện hữu, vị thế dẫn đầu này hoàn toàn có thể chỉ còn là hào quang cũ.
Cuộc đổi ngôi giữa điện tử và ô tô không chỉ là câu chuyện về con số lợi nhuận, mà là bài học về sự thích nghi. Ngành điện tử Nhật Bản đã mất 30 năm đau đớn để học cách thay đổi, và giờ là lúc ngành ô tô cần thực hiện một cuộc đại phẫu tương tự để không bị bỏ lại phía sau trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo và năng lượng sạch.
