Trong cuộc trao đổi với báo giới tại Phòng Bầu dục ngày 10/6, Tổng thống Mỹ Donald Trump khẳng định Washington đã âm thầm đưa hàng triệu thùng dầu ra khỏi eo biển Hormuz, bất chấp căng thẳng leo thang và các biện pháp hạn chế lưu thông do Iran áp đặt. Theo ông Trump, chính hoạt động bí mật này là lý do giá dầu những ngày gần đây chỉ dao động quanh ngưỡng 90 USD/thùng, thay vì duy trì trên 100 USD/thùng như giai đoạn đầu của cuộc xung đột Mỹ - Israel với Iran.
Bối cảnh căng thẳng tại eo biển Hormuz
Eo biển Hormuz - tuyến vận tải năng lượng huyết mạch chiếm khoảng 20% lưu lượng dầu khí toàn cầu - gần như bị tê liệt từ đầu tháng 3 sau khi Mỹ và Israel mở các cuộc tấn công nhằm vào Iran. Tehran tuyên bố không cho phép bất kỳ tàu thuyền nào đi qua, sau đó nới lỏng một phần khi cho phép tàu của một số quốc gia “thân thiện” lưu thông với điều kiện phải đàm phán trước. Đến ngày 13/4, chỉ 5 ngày sau khi đạt được thỏa thuận ngừng bắn với Tehran, Mỹ triển khai lệnh phong tỏa hải quân nhằm vào các tàu và cảng của Iran.
Tuyên bố của Tổng thống Trump
Tại Nhà Trắng hôm 10/6, ông Trump tuyên bố Mỹ đã “đưa ra ngoài hàng triệu thùng dầu mà không ai biết”. Ông cho rằng Iran hoàn toàn bất ngờ trước chiến dịch này. “Đêm hôm trước, chúng tôi đã đưa 22 con tàu ra ngoài vào lúc khuya, không bật đèn tín hiệu, bởi họ không còn radar nữa - vì chúng tôi đã phá hủy hệ thống đó”, ông Trump nói, ám chỉ các cơ sở hạ tầng chiến lược của Iran.
Trên mạng xã hội Truth Social, ông Trump tiếp tục khẳng định đã chỉ đạo quân đội Mỹ thực hiện một “nhiệm vụ bí mật” hỗ trợ các tàu chở dầu và tàu thương mại đi qua eo biển Hormuz. Theo ông, chiến dịch này đã giúp khoảng 100 triệu thùng dầu được vận chuyển qua tuyến đường biển chiến lược. “Hơn 200 tàu thương mại đã an toàn đi qua eo biển Hormuz. Thành công vượt mong đợi này là nhờ Hợp chủng quốc Hoa Kỳ kiểm soát eo biển Hormuz - chứ không phải Iran”, ông Trump viết.
Tuy nhiên, trong phiên điều trần trước Quốc hội cùng ngày, Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright cho biết ông không nắm được thông tin về việc Mỹ đã đưa hàng triệu thùng dầu qua eo biển Hormuz như Tổng thống Trump tuyên bố. Dù vậy, ông Wright thừa nhận quân đội Mỹ có hỗ trợ một số tàu vượt qua tuyến hàng hải này, nhấn mạnh các tàu được hỗ trợ không phải là tàu của Iran.
Phân tích tính khả thi của tuyên bố
Đặt tuyên bố của ông Trump trong bối cảnh thực tế, con số 100 triệu thùng dầu cần được xem xét kỹ lưỡng. Trước khi xung đột bùng phát, mỗi ngày có khoảng 140 tàu, bao gồm nhiều tàu chở dầu cỡ lớn, đi qua eo biển Hormuz, vận chuyển khoảng 20 triệu thùng dầu/ngày. Như vậy, 100 triệu thùng dầu tương đương sản lượng vận chuyển của khoảng 5 ngày trong thời bình. Trong khi đó, nếu không xảy ra chiến sự, tổng lượng dầu đáng lẽ đi qua eo biển Hormuz trong suốt thời gian xung đột có thể lên tới khoảng 2 tỷ thùng.
Để đạt mức 100 triệu thùng dầu theo lưu lượng trước chiến tranh, cần khoảng 700 chuyến tàu đi qua eo biển. Mặc dù một số tàu được quân đội Mỹ hộ tống đã từng tắt thiết bị nhận dạng trong quá trình di chuyển, hiện chưa có bằng chứng nào cho thấy lưu lượng hàng hải trong thời gian xung đột đủ lớn để xác thực tuyên bố của ông Trump.
Các công ty theo dõi vận tải biển và tình báo thương mại đưa ra những con số rất khác nhau về số lượng tàu đã vượt eo biển Hormuz kể từ khi căng thẳng bùng phát, do tiêu chí thống kê không giống nhau. Theo Windward, gần 80 tàu thương mại đã rời vùng Vịnh trong 5 tuần qua. Lloyd’s List ước tính có khoảng 142 tàu đi qua kể từ tháng 3. Trong khi đó, Kpler ghi nhận con số cao nhất với 264 lượt tàu quá cảnh. Ngay cả thống kê cao nhất của Kpler cũng thấp hơn rất nhiều so với lưu lượng cần thiết để vận chuyển 100 triệu thùng dầu qua eo biển Hormuz theo mức độ hoạt động trước chiến tranh.
Đáng chú ý, nhiều tàu trong số này được cho là đã đi qua với sự chấp thuận của Iran và phải trả phí cho Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), thay vì tham gia một chiến dịch bí mật khiến Tehran hoàn toàn không hay biết như ông Trump mô tả.
Ai thực sự kiểm soát eo biển Hormuz?
Vai trò cụ thể của quân đội Mỹ trong việc hỗ trợ tàu thuyền hiện vẫn chưa được làm rõ. Ông Tim Hawkins, người phát ngôn Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM), chỉ cho biết lực lượng Mỹ “duy trì liên lạc và phối hợp” với các tàu thương mại trong khu vực, nhưng không tiết lộ thêm chi tiết.
Trong khi Mỹ áp đặt lệnh phong tỏa hải quân nhằm gây sức ép kinh tế lên Iran, IRGC vẫn duy trì ảnh hưởng đáng kể đối với eo biển Hormuz. Một số quốc gia có quan hệ thân thiện với Tehran như Pakistan, Ấn Độ và Nga đã đàm phán để tàu của họ được phép đi qua, nhằm bảo đảm nguồn cung năng lượng thiết yếu. Một số tàu thậm chí được cho là đã thanh toán bằng đồng nhân dân tệ để đổi lấy quyền quá cảnh.
Sau chiến tranh, Iran ngày càng coi eo biển Hormuz là nguồn thu kinh tế quan trọng. Tehran đã áp dụng các khoản phí tương tự bảo hiểm đối với tàu muốn đi qua tuyến hàng hải này. Mỹ phản đối mạnh mẽ biện pháp trên, trong khi nhiều nhà phê bình cho rằng đó thực chất là một hình thức “thu phí trái phép” trên tuyến đường biển quốc tế. Về phần mình, Iran khẳng định eo biển Hormuz không phải vùng biển quốc tế mà là vùng biển chung do Iran và Oman cùng quản lý.
Ông Oscar Seikaly, Giám đốc điều hành NSI Insurance Group tại bang Florida (Mỹ), nhận định Iran đang tìm cách biến lợi thế địa lý thành lợi thế tài chính. “Ý tưởng này không mới: kiểm soát điểm nghẽn chiến lược, rồi thu tiền để cho phép đi qua”, ông nói. Theo Seikaly, về dài hạn, nhiều chủ tàu vẫn thấy việc trả phí cho Iran rẻ hơn so với việc bị mắc kẹt nhiều tháng tại eo biển. Ông ước tính một tàu chở dầu siêu lớn (VLCC) tiêu tốn gần 100.000 USD mỗi ngày để vận hành. Nếu bị trì hoãn 100 ngày, chi phí phát sinh có thể lên tới 10 triệu USD, chưa kể các khoản liên quan đến tài chính hàng hóa, bảo hiểm, thủy thủ đoàn, nhiên liệu, an ninh và các điều khoản phạt hợp đồng.
Tuy nhiên, không phải doanh nghiệp nào cũng sẵn sàng trả tiền cho Iran. Theo Seikaly, việc thanh toán cho Tehran có thể kéo theo nguy cơ vi phạm lệnh trừng phạt, rủi ro pháp lý, tổn hại uy tín và những vấn đề phức tạp về bảo hiểm.
Trong bối cảnh đó, dù Mỹ có thể đã hỗ trợ một số tàu thương mại vượt eo biển Hormuz, các số liệu hiện có cho thấy tuyên bố của Tổng thống Trump về việc bí mật đưa 100 triệu thùng dầu ra khỏi tuyến đường biển chiến lược này vẫn chưa được chứng minh bằng các bằng chứng thuyết phục.
