Kinh tế Việt Nam đối mặt thách thức kép từ biến đổi khí hậu và xung đột toàn cầu
Giữa tháng 3 năm 2026, nhiều khu vực nội đồng tại Đồng bằng sông Cửu Long đang gặp khó khăn nghiêm trọng trong việc lấy nước phục vụ sản xuất nông nghiệp. Tình trạng có nước nhưng máy bơm không thể vận hành do độ mặn vượt ngưỡng cho phép đã trở thành hiện thực đáng lo ngại. Xâm nhập mặn đang dần trở thành trạng thái thường xuyên tại vựa lúa lớn nhất cả nước, đe dọa an ninh lương thực và sinh kế của người dân.
Những tác động kép từ khí hậu và xung đột
Trong khi người nông dân vật lộn với những hệ quả của biến đổi khí hậu, các doanh nghiệp lại phải xoay xở với những ảnh hưởng từ xung đột tại Trung Đông. Theo báo cáo từ các địa phương, một số nơi đã ghi nhận mức tăng giá cước vận tải hơn 30%, điển hình như Ninh Bình (tăng 50%), Quảng Ninh, Vĩnh Long, Tuyên Quang, và Lào Cai (tăng đến 33%). Những câu chuyện này chỉ là một phần của bức tranh kinh tế Việt Nam hiện nay, đồng thời phản ánh một vấn đề lớn hơn: Việt Nam ngày càng dễ bị tổn thương bởi các yếu tố bên ngoài như biến đổi khí hậu và xung đột thế giới.
Mục tiêu tăng trưởng cao trong bối cảnh biến động
Nghị quyết Đại hội lần thứ XIV của Đảng đã xác định mục tiêu phấn đấu đạt tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm trong nước (GDP) bình quân giai đoạn 2026-2030 từ 10%/năm trở lên, với GDP bình quân đầu người đến năm 2030 đạt khoảng 8.500 USD. Đây là mức tăng trưởng rất cao, đòi hỏi nền kinh tế có sự đột phá mạnh mẽ. Trong giai đoạn 2016-2020, Việt Nam chỉ tăng trưởng trung bình 6-7%/năm. Nếu đạt được mục tiêu 8.500 USD/người, Việt Nam có khả năng vượt qua một số quốc gia ASEAN như Thái Lan và Indonesia.
Năm 2025, Việt Nam đạt mức tăng trưởng ấn tượng 8,02%, một con số đáng ghi nhận trong bối cảnh chung của khu vực và thế giới. Tuy nhiên, những thách thức mới đang nổi lên, làm phức tạp hơn kỳ vọng vào nền kinh tế. Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, cơ cấu tuổi đang có sự dịch chuyển rõ rệt do mức sinh giảm và tuổi thọ duy trì ở mức cao, đẩy Việt Nam vào giai đoạn già hóa dân số nhanh. Hiện nay, tổng số người cao tuổi đã lên tới 14,8 triệu trên tổng dân số 102,3 triệu người. Nhiều chuyên gia cảnh báo, với tốc độ tăng trưởng như trước đây, Việt Nam rất dễ rơi vào tình trạng "chưa giàu nhưng đã già".
Những yếu tố bên ngoài khó lường
Ngoài những khó khăn nội tại, các tác động bên ngoài cũng trở nên khó dự đoán. Cuộc xung đột tại eo biển Hormuz, Trung Đông, chỉ trong vài ngày đã khiến giá dầu leo cao. Thương mại toàn cầu có xu hướng sụt giảm nghiêm trọng do chi phí vận chuyển tăng và bất ổn chính trị tại nhiều khu vực. Xu hướng bảo hộ thương mại đang gia tăng trên phạm vi toàn cầu. Báo cáo cập nhật giám sát thương mại cho thấy từ tháng 10/2024 đến tháng 5/2025, có 644 biện pháp bảo hộ thương mại đối với hàng hóa đã được các thành viên WTO áp dụng. Cuộc chiến thuế của Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump được coi là biện pháp bảo hộ thương mại ở quy mô chưa từng có. Chỉ một thay đổi nhỏ trong chính sách thuế của quốc gia này cũng có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến quy mô xuất khẩu của hàng hóa Việt Nam.
Các cú sốc kinh tế đang có xu hướng xuất hiện thường xuyên hơn. Nếu coi mục tiêu phát triển hai con số là đích đến, thì việc nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế là điều kiện cần, không thể bỏ qua.
Nâng cao khả năng chống chịu của nền kinh tế
Tiến sĩ Hoàng Văn Cường nhận định, mục tiêu tăng trưởng 10% là rất thách thức. Năm 2025 đạt mức tăng trưởng khoảng 8%, một nền tảng tăng trưởng cao, khiến dư địa cho năm sau trở nên hạn hẹp. Đặc biệt, tăng trưởng năm 2025 dựa nhiều vào xuất khẩu với mức tăng khoảng 16%, trong khi khả năng duy trì đà tăng này trong năm 2026 là không lớn. Ý kiến của ông Cường chỉ phản ánh một phần khó khăn trong việc thực hiện mục tiêu tăng trưởng, nhưng không phải mọi cánh cửa đều đã đóng.
Khả năng chống chịu của nền kinh tế được coi là chìa khóa để đạt được mục tiêu đề ra. Khả năng này không chỉ nằm ở một lĩnh vực riêng lẻ mà phụ thuộc vào nhiều yếu tố, từ thị trường xuất khẩu, an ninh năng lượng, thích ứng biến đổi khí hậu, phát triển hạ tầng đến sức mạnh của khu vực doanh nghiệp trong nước.
Lợi thế từ các hiệp định thương mại tự do
Việt Nam đang có lợi thế khi đã ký kết 19 hiệp định thương mại tự do với các đối tác quan trọng hàng đầu trên thế giới. Trong số đó có tới 16 hiệp định có hiệu lực thực thi, tạo cơ hội để phát triển thị trường. Mỹ, EU, Trung Quốc... tiếp tục là các thị trường chiếm phần lớn kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam. Tiềm năng của phần còn lại cũng còn rất lớn. Lấy Mexico làm ví dụ, theo Bộ Công Thương, quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Mexico những năm gần đây đã có những bước phát triển mạnh mẽ. Trong năm 2024 và chín tháng năm 2025, kim ngạch thương mại song phương duy trì đà tăng trưởng hơn 20%. Nếu tận dụng tốt những thị trường mới và đa dạng như Mexico, Việt Nam vẫn có khả năng duy trì được đà tăng trưởng xuất khẩu.
Đảm bảo an ninh năng lượng và thích ứng biến đổi khí hậu
Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định rõ việc bảo đảm vững chắc an ninh năng lượng quốc gia là một cấu phần quan trọng của an ninh quốc gia, đồng thời là nền tảng cho sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước. Đại diện Bộ Công Thương và Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) cho biết, hiện nay, sản lượng điện tiêu thụ cả trong lĩnh vực sản xuất và tiêu dùng tăng trung bình 8-10%/năm. Có những lúc cao điểm, tình trạng thiếu điện vẫn diễn ra cục bộ, gây không ít khó khăn cho doanh nghiệp. Sử dụng điện nói riêng và năng lượng nói chung một cách tiết kiệm cũng là một con đường để bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.
Thích ứng với biến đổi khí hậu là một trong những yếu tố quan trọng để nâng cao khả năng chống chịu của nền kinh tế. Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề của nước biển dâng, xâm nhập mặn và thời tiết cực đoan, đặc biệt tại Đồng bằng sông Cửu Long và các vùng ven biển. Những tác động này ảnh hưởng trực tiếp đến nông nghiệp, hạ tầng, đô thị và chuỗi cung ứng. Đầu tư cho hạ tầng thích ứng, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, phát triển kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn là điều kiện tiên quyết để bảo đảm tăng trưởng ổn định trong dài hạn.
Vai trò của đầu tư hạ tầng và doanh nghiệp trong nước
Việc Việt Nam đang thúc đẩy đầu tư hạ tầng, từ đường sắt đô thị đến các sân bay… được giới quan sát quốc tế đánh giá tích cực. Theo một chuyên gia nước ngoài, các dự án hạ tầng lớn sẽ nâng cao năng lực trung hạn của nền kinh tế. Đồng thời, chúng cũng đóng vai trò như "vùng đệm" của quốc gia trước các cú sốc bên ngoài.
FDI vẫn là động lực chủ yếu của xuất khẩu, tuy nhiên tốc độ tăng trưởng có xu hướng ổn định, khó đột phá. Các doanh nghiệp trong nước có tiềm năng lớn hơn đáng kể nếu chủ động nâng cao quản trị doanh nghiệp, chuyển đổi số, và chuyển đổi xanh. Ông Đinh Hồng Kỳ, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Xanh Thành phố Hồ Chí Minh, cho rằng sau giai đoạn biến động mạnh, nhiều doanh nghiệp đã tái cấu trúc, củng cố quản trị, siết chặt kỷ luật tài chính… Đây chính là nền tảng quan trọng để doanh nghiệp bước vào giai đoạn tăng trưởng mới với tư duy bền vững hơn. Khi chuyển đổi xanh được nhìn nhận như một chiến lược dài hạn, chứ không phải chi phí ngắn hạn, doanh nghiệp sẽ chủ động hơn trong đầu tư công nghệ, tối ưu vận hành và nâng cao giá trị gia tăng.
Kết luận
Mục tiêu tăng trưởng cao phản ánh khát vọng phát triển nhanh và thu hẹp khoảng cách với các quốc gia đi trước. Trong một thế giới nhiều biến động, sức bền và khả năng thích ứng của quốc gia cần có cách nhìn nhận tương xứng. Một nền kinh tế muốn duy trì tăng trưởng cao trong thời gian dài phải có khả năng chống chịu trước các cú sốc từ bên ngoài. Việc nâng cao khả năng chống chịu không chỉ là điều kiện cần mà còn là yếu tố sống còn để Việt Nam đạt được những mục tiêu phát triển đầy tham vọng trong tương lai.
