Khi khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành những động lực quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia, yêu cầu đặt ra đối với khu vực kinh tế nhà nước không chỉ là giữ vai trò chủ đạo, mà còn phải thực sự trở thành lực lượng dẫn dắt, mở đường và kiến tạo những không gian phát triển mới. Ngày 6/7/2026, Ban Chỉ đạo Trung ương về hoàn thiện thể chế và thực thi pháp luật đã ban hành kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm. Trong đó, Tổng Bí thư khẳng định kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, nhưng không phải bằng khẩu hiệu, bao cấp, độc quyền hay ưu đãi hành chính. Vai trò này phải thể hiện qua năng lực dẫn dắt, điều tiết, giữ ổn định kinh tế vĩ mô, bảo đảm các cân đối lớn và chi phối những lĩnh vực then chốt, chiến lược. Khu vực kinh tế nhà nước phải tuân thủ kỷ luật thị trường, tài chính, nâng cao chất lượng quản trị và trách nhiệm giải trình.
Doanh nghiệp nhà nước: Trụ cột vững chắc nhưng còn nút thắt
Theo Báo cáo số 846/BC-CP ngày 29/9/2025 của Chính phủ, cả nước có 815 doanh nghiệp có vốn góp nhà nước: 476 doanh nghiệp nhà nước nắm 100% vốn điều lệ, 197 doanh nghiệp trên 50% và 142 doanh nghiệp từ 50% trở xuống. Tổng tài sản nắm giữ đạt 4.336.285 tỷ đồng, tăng 8% so với đầu năm 2024. Tổng doanh thu 2.930.753 tỷ đồng (tăng 9%), nộp ngân sách 439.884 tỷ đồng (tăng 17%), chiếm khoảng 25% tổng thu ngân sách quốc gia.
Một số tập đoàn nộp ngân sách lớn: Viettel nộp 18.817 tỷ đồng; Tổng công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước nộp 9.140 tỷ đồng; Tập đoàn Công nghiệp-Năng lượng quốc gia nộp 5.366 tỷ đồng. Chính phủ đánh giá các doanh nghiệp nhà nước cơ bản hoàn thành nhiệm vụ sản xuất, kinh doanh, bảo toàn và phát triển vốn, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô, kiềm chế lạm phát và thúc đẩy tăng trưởng.
Tuy nhiên, báo cáo cũng chỉ ra số lỗ lũy kế còn lớn, nhiều doanh nghiệp chưa tối ưu hóa hiệu quả vốn, quyết định đầu tư dựa vào vốn vay trong khi năng lực tài chính chưa đáp ứng. Nghị quyết số 79/NQ-TW nhận định việc quản lý, khai thác, sử dụng nguồn lực nhà nước chưa thực sự hiệu quả, còn lãng phí, thất thoát. Các doanh nghiệp nhà nước - lực lượng nòng cốt - hoạt động chưa tương xứng với vị trí và nguồn lực nắm giữ. Nguyên nhân chủ yếu do hạn chế trong tư duy, thể chế chưa đồng bộ, nhân lực chưa đáp ứng, và mối quan hệ Nhà nước - thị trường - xã hội chưa hợp lý.
Cuộc cách mạng về định vị vai trò kinh tế nhà nước
Trao đổi với Báo Nhân Dân, Tiến sĩ Nguyễn Quốc Việt (Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội) nhấn mạnh: “Nghị quyết 79-NQ/TW nhấn mạnh 'Nâng cao hiệu quả, phát huy vai trò chủ đạo, tiên phong, định hướng chiến lược của kinh tế nhà nước trong những ngành, lĩnh vực then chốt, thiết yếu, chiến lược' đã tạo nên một cuộc cách mạng tư duy trong cách nhìn nhận và định vị vai trò của Kinh tế nhà nước từ cấp độ gốc rễ”.
Quan điểm hiện nay tái khẳng định kinh tế nhà nước bao gồm tổng thể các nguồn lực: đất đai, tài nguyên khoáng sản, tài nguyên nước, vùng biển, vùng trời, không gian ngầm; công trình hạ tầng nhà nước đầu tư; ngân sách; dự trữ quốc gia; quỹ tài chính ngoài ngân sách; doanh nghiệp nhà nước; tổ chức tín dụng nhà nước; vốn nhà nước tại doanh nghiệp từ 50% vốn điều lệ trở xuống; đơn vị sự nghiệp công lập. Việc làm rõ nội hàm nhằm thống nhất nhận thức, từ đó phân bổ và quản lý nguồn lực hiệu quả hơn.
Tiến sĩ Nguyễn Quốc Việt cho biết, doanh nghiệp nhà nước có vị thế mới: thay vì bảo toàn 100% vốn ngân sách, nay được coi là công cụ thực hiện mục tiêu chiến lược, tạo đột phá kinh tế. Nhà nước giao nguồn lực cụ thể, trao quyền tự chủ để doanh nghiệp sử dụng hiệu quả nhất, kiến tạo giá trị phát triển cho xã hội và đất nước.
Chuyển trục quản lý sang đổi mới, kiến tạo
Nghị quyết 79 nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ tư duy trong lãnh đạo, chỉ đạo; chuyển mạnh từ quản lý hành chính sang kiến tạo phát triển, quản trị hiện đại, hành động quyết liệt”. Theo Tiến sĩ Nguyễn Quốc Việt, cần thay đổi tư duy quản lý hành chính nặng nề. Trước hết, tách bạch nhiệm vụ công ích, chính trị với hoạt động kinh doanh, giúp các đơn vị chủ lực như EVN, Petrolimex phát huy vai trò dẫn dắt. Thứ hai, trao quyền quản lý hạ tầng chiến lược cho doanh nghiệp nhà nước một cách rõ ràng, tránh chồng chéo bộ ngành.
Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Văn Cường, Phó Chủ tịch Hội đồng Giáo sư Nhà nước, Đại biểu Quốc hội khóa XV, đánh giá: “Đây là cơ chế trao quyền chưa từng có”. Việc phân cấp, phân quyền, nâng cao tự chủ, tự chịu trách nhiệm, áp dụng quản lý rủi ro và chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm sẽ tạo đột phá, không bị cản trở bởi rào cản hành chính hay pháp lý.
Ông Lê Hoàng Minh, Chủ tịch Hội đồng thành viên Tổng Công ty Quản lý bay Việt Nam (VATM), chia sẻ: “Các quy trình pháp lý rườm rà trước đây thường làm kéo dài thời gian thực hiện dự án, có thể dẫn đến việc doanh nghiệp bỏ lỡ những nhịp đầu tư chiến lược. Cơ chế này đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, trao sự chủ động giúp tự chủ trong việc quyết định đầu tư, huy động vốn và điều hành, doanh nghiệp sẽ nắm bắt cơ hội hiệu quả và linh hoạt hơn, đồng thời gắn với trách nhiệm giải trình cao”.
Điểm khác biệt trong tư duy quản trị là Nghị quyết 79 yêu cầu 100% tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước áp dụng nguyên tắc quản trị của OECD. Theo Tiến sĩ Nguyễn Tú Anh, báo cáo “State-Owned Enterprises and Sustainability” (OECD 2025) chỉ ra việc áp dụng ESG không chỉ minh bạch hóa mà còn quản trị rủi ro chiến lược. Các doanh nghiệp trong ngành năng lượng, logistics, khoáng sản phải báo cáo theo chuẩn IFRS S2 về phát thải, rủi ro vật chất và chuyển đổi, định giá carbon nội bộ.
Cuối cùng, cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám dấn thân vào lĩnh vực mạo hiểm được ban hành. Nếu rủi ro xảy ra nhưng động cơ trong sáng, không trục lợi, cán bộ được chấp nhận và bảo vệ. Ông Lê Hoàng Minh nhấn mạnh: “Tôi cho rằng, việc ban hành các Nghị quyết như Nghị quyết 79, cùng một hành lang pháp lý đủ dày dặn để bảo vệ những cán bộ, đảng viên dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm, sẽ tạo nên động lực vô cùng mạnh mẽ. Điều đó sẽ tiếp thêm sức mạnh cho những con người luôn sẵn sàng cống hiến vì lợi ích chung, bằng cả cái tâm và khát vọng phát triển đất nước”.
Đổi mới quản trị theo hướng kiến tạo, trao quyền mạnh mẽ nhằm hóa giải mọi rào cản, khuyến khích sáng tạo, giúp khu vực kinh tế nhà nước phát huy tối đa năng lực nội sinh, khai thác hiệu quả nguồn lực được giao, từ đó chuyển hóa nguồn lực khổng lồ thành động lực tăng trưởng, đưa kinh tế nhà nước bứt phá khỏi những giới hạn cũ.
