Xuất bản là lĩnh vực đặc thù của công tác tư tưởng, văn hóa; vừa truyền bá tri thức, gìn giữ các giá trị văn hóa, vừa trực tiếp tham gia định hướng nhận thức, xây dựng niềm tin và nền tảng tinh thần của xã hội. Mỗi xuất bản phẩm không chỉ là một sản phẩm văn hóa, một loại hàng hóa đặc biệt, mà còn chứa đựng thông điệp, quan điểm, hệ giá trị và trách nhiệm xã hội.
Ngày 17.3.2026, Ban Bí thư ban hành Chỉ thị số 04-CT/TW về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới. Chỉ thị đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ nhận thức, phương thức lãnh đạo, quản lý và tổ chức hoạt động xuất bản; bảo đảm đúng định hướng chính trị, tư tưởng, đồng thời thích ứng với chuyển đổi số, sự thay đổi của thị trường và nhu cầu tiếp nhận tri thức ngày càng đa dạng của công chúng.
Hiện trạng 9 nhà xuất bản trực thuộc Đảng bộ Mặt trận Tổ quốc
Hiện nay, trong Đảng bộ Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các đoàn thể Trung ương có 9 nhà xuất bản trực thuộc các tổ chức chính trị - xã hội và các hội quần chúng do Đảng, Nhà nước giao nhiệm vụ. Thực hiện chủ trương sắp xếp tổ chức bộ máy, các cấp ủy cơ quan chủ quản và cấp ủy các nhà xuất bản đã tập trung sắp xếp tổ chức bộ máy bên trong và đẩy mạnh thực hiện đảm bảo hoàn thành nhiệm vụ chính trị được giao.
Duy trì ổn định và từng bước khẳng định bản sắc
Sau một năm thực hiện chủ trương sắp xếp tổ chức bộ máy, từ ngày 1.7.2025 đến nay, các nhà xuất bản cơ bản duy trì hoạt động ổn định, không làm gián đoạn công tác biên tập, xuất bản và phát hành. Các nhà xuất bản tiếp tục bám sát tôn chỉ, mục đích và nhiệm vụ chính trị; tổ chức xuất bản nhiều ấn phẩm tuyên truyền chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước.
Kết quả cho thấy các nhà xuất bản tiếp tục phát huy thế mạnh chuyên môn và từng bước tạo dấu ấn riêng. Nhà xuất bản Kim Đồng duy trì quy mô lớn với 3.647 đầu sách, khoảng 17,4 triệu bản in, đẩy mạnh chuyển đổi số và có 8 xuất bản phẩm đạt Giải thưởng Sách quốc gia lần thứ VIII. Nhà xuất bản Hồng Đức phát huy thế mạnh về sách pháp luật, tự chủ hoàn toàn về tài chính; trong 6 tháng đầu năm 2026 đã cấp quyết định xuất bản 850 xuất bản phẩm, in khoảng 1,275 triệu bản.
Nhà xuất bản Lao động tập trung vào công nhân, công đoàn, an sinh xã hội; Nhà xuất bản Hội Nhà văn về văn học, lý luận, phê bình; Nhà xuất bản Mỹ thuật về mỹ thuật, di sản; Nhà xuất bản Sân khấu về nghệ thuật biểu diễn; Nhà xuất bản Tri thức về khoa học, khoa học xã hội và nhân văn; Nhà xuất bản Dân trí về khuyến học, xã hội học tập, sách điện tử và sách nói. Những kết quả trên cho thấy các nhà xuất bản trong Đảng bộ có phạm vi hoạt động rộng, bao quát nhiều lĩnh vực quan trọng của đời sống chính trị, văn hóa, khoa học và xã hội; góp phần tuyên truyền, giáo dục chính trị, tư tưởng, phổ biến pháp luật và nâng cao dân trí.
Nỗ lực chuyển đổi số nhưng chưa đồng bộ
Cùng với việc duy trì xuất bản truyền thống, các nhà xuất bản đã từng bước đổi mới phương thức phát hành, kết hợp phân phối trực tiếp với website, mạng xã hội, sàn thương mại điện tử và các kênh trực tuyến. Một số đơn vị triển khai số hóa quy trình quản lý, biên tập; ứng dụng phần mềm nghiệp vụ, hồ sơ điện tử, chữ ký số. Nhà xuất bản Kim Đồng thành lập Ban Quản lý dự án Chuyển đổi số; Nhà xuất bản Dân trí phát triển sách điện tử, sách nói; Nhà xuất bản Sân khấu xây dựng lộ trình xuất bản điện tử.
Tuy nhiên, phần lớn mới tập trung số hóa một số khâu nghiệp vụ hoặc mở rộng kênh phát hành, chưa hình thành quy trình xuất bản số hoàn chỉnh từ quản trị bản thảo, dữ liệu tác giả, bản quyền đến phân tích nhu cầu bạn đọc. Hạ tầng công nghệ, cơ sở dữ liệu, nguồn lực đầu tư và nhân lực số tại một số đơn vị còn hạn chế. Điều này đòi hỏi chuyển đổi số phải được nhìn nhận là quá trình đổi mới tổng thể mô hình quản trị, sản xuất, phân phối và tương tác với công chúng, thay vì chỉ chuyển sách in sang định dạng điện tử.
Điểm nghẽn cốt yếu và yêu cầu xử lý hài hòa giữa nhiệm vụ chính trị với tự chủ
Bên cạnh kết quả đạt được, hoạt động của các nhà xuất bản vẫn còn một số hạn chế cần sớm khắc phục. Cụ thể, tổ chức bộ máy ở một số đơn vị chưa thật sự ổn định; đội ngũ biên tập viên còn thiếu về số lượng, chưa đồng đều về trình độ, kinh nghiệm và năng lực đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số. Năng lực tự chủ và sức cạnh tranh giữa các nhà xuất bản còn nhiều chênh lệch; một số đơn vị thiếu chiến lược phát triển dài hạn và các dòng sách chủ lực có giá trị lý luận, tổng kết thực tiễn.
Chuyển đổi số và hoạt động phát hành còn là khâu yếu; mạng lưới phát hành phụ thuộc vào đơn vị trung gian, trong khi tình trạng sách giả, sách lậu, vi phạm bản quyền vẫn diễn biến phức tạp. Công tác quản lý nội dung, biên tập, thẩm định ở một số đơn vị còn sơ hở; việc xảy ra xuất bản phẩm có nội dung vi phạm nghiêm trọng, phải xử lý hình sự là bài học sâu sắc. Chưa xây dựng được cơ chế phối hợp, chia sẻ dữ liệu, nguồn lực, chuyên gia giữa các nhà xuất bản trong Đảng bộ, làm giảm sức mạnh tổng hợp của toàn hệ thống.
Một trong những vấn đề đặt ra hiện nay là xử lý hài hòa mối quan hệ giữa nhiệm vụ chính trị và yêu cầu tự chủ. Xuất bản phẩm là hàng hóa đặc biệt, các nhà xuất bản thuộc các tổ chức chính trị - xã hội và các hội quần chúng phải đặt nhiệm vụ chính trị, trách nhiệm xã hội và phục vụ nhân dân lên hàng đầu. Dù vậy, thực hiện nhiệm vụ chính trị không đồng nghĩa với cách làm khô cứng, thiếu sức hấp dẫn. Những xuất bản phẩm có giá trị tư tưởng càng cần được đầu tư chuyên nghiệp về nội dung, hình thức để nâng cao sức lan tỏa. Đồng thời, Nhà nước và cơ quan chủ quản cần có cơ chế đặt hàng, giao nhiệm vụ và bảo đảm kinh phí.
Đối với các xuất bản phẩm liên kết, tiêu chuẩn chính trị, pháp lý và chuyên môn vẫn phải được giữ vững. Nguồn kinh phí chỉ quyết định cơ chế đầu tư, không quyết định tiêu chuẩn xuất bản hay thay thế trách nhiệm thẩm định của nhà xuất bản. Cùng đó, cần đề cao trách nhiệm của cấp ủy và người đứng đầu; người đứng đầu chịu trách nhiệm cuối cùng về nội dung, quy trình và chất lượng xuất bản phẩm. Không thể lấy trách nhiệm của tác giả, đối tác liên kết hay cấp dưới để thay thế hoặc làm giảm trách nhiệm của nhà xuất bản.
Xây dựng hệ sinh thái xuất bản của Mặt trận và các đoàn thể
Để tạo chuyển biến căn bản, cần vượt khỏi tư duy mỗi nhà xuất bản hoạt động riêng lẻ, tiến tới xây dựng hệ sinh thái xuất bản chung trong Đảng bộ Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể Trung ương. Hệ sinh thái này không làm mất đi bản sắc và quyền tự chủ của từng đơn vị, mà tạo cơ chế liên kết, chia sẻ nguồn lực và phát huy sức mạnh tổng hợp.
Trước hết, thiết lập cơ chế phối hợp thường xuyên giữa 9 nhà xuất bản trong trao đổi thông tin, định hướng đề tài, cảnh báo rủi ro. Xây dựng mạng lưới chuyên gia, biên tập viên, cộng tác viên dùng chung và cơ sở dữ liệu chung về tác giả, bản thảo, bản quyền. Phối hợp biên soạn các bộ sách lớn về đại đoàn kết toàn dân tộc, xây dựng Đảng, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, văn hóa, con người Việt Nam. Nghiên cứu xây dựng nền tảng phát hành, truyền thông và dữ liệu bạn đọc dùng chung, kết nối sách in, sách điện tử, sách nói và thư viện số.
Giải pháp lớn trong thời gian tới
Trước yêu cầu mới, hoạt động xuất bản trong Đảng bộ cần tập trung thực hiện đồng bộ một số nhóm giải pháp:
Một là, tăng cường sự lãnh đạo của cấp ủy đối với hoạt động xuất bản. Tập trung quán triệt và thực hiện nghiêm Chỉ thị số 04-CT/TW, ngày 17.3.2026 của Ban Bí thư. Đưa hoạt động xuất bản vào chương trình công tác, kế hoạch kiểm tra, giám sát hằng năm. Phân định rõ trách nhiệm giữa cấp ủy, cơ quan chủ quản, lãnh đạo nhà xuất bản, tổng biên tập và các bộ phận chuyên môn.
Hai là, xác định rõ bản sắc và chiến lược phát triển. Rà soát lại tôn chỉ, mục đích, đối tượng phục vụ và thế mạnh chuyên môn để xây dựng chiến lược phát triển trung hạn, dài hạn. Tập trung xây dựng một số dòng sách chủ lực, tránh dàn trải và chạy theo những đề tài ngắn hạn.
Ba là, hoàn thiện quy trình biên tập, thẩm định và quản trị rủi ro. Chuẩn hóa toàn bộ quy trình từ tiếp nhận bản thảo đến phát hành. Đối với đề tài nhạy cảm, phải có cơ chế thẩm định nhiều tầng, lấy ý kiến chuyên gia độc lập hoặc xin ý kiến cơ quan có thẩm quyền; không để một cá nhân quyết định toàn bộ quá trình đối với bản thảo có mức độ rủi ro cao.
Bốn là, quản lý chặt chẽ hoạt động liên kết xuất bản. Đối tác phải được lựa chọn trên cơ sở năng lực, uy tín và lịch sử tuân thủ pháp luật. Nhà xuất bản phải trực tiếp kiểm soát đề tài, bản thảo, biên tập, đọc duyệt và quyết định xuất bản; tuyệt đối không khoán trắng nội dung cho đối tác.
Năm là, xây dựng đội ngũ cán bộ xuất bản. Biên tập viên phải thực sự là người gác cổng về chính trị, văn hóa, pháp luật và chất lượng tri thức. Tổ chức đào tạo thường xuyên về lý luận chính trị, pháp luật xuất bản, kỹ năng thẩm định, bản quyền, truyền thông số, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo. Có cơ chế bảo vệ những biên tập viên dám từ chối bản thảo không bảo đảm chất lượng.
Sáu là, đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm. Trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ kiểm tra lỗi, đối chiếu dữ liệu, quản trị bản thảo, nhưng không thể thay thế trách nhiệm con người trong thẩm định quan điểm chính trị, tính khoa học và giá trị văn hóa. Mỗi đơn vị cần có quy định nội bộ về sử dụng trí tuệ nhân tạo, bảo vệ dữ liệu và bản quyền.
Bảy là, đổi mới phát hành và phát triển văn hóa đọc. Kết hợp hiệu quả phát hành truyền thống với thương mại điện tử, mạng xã hội, thư viện số. Phát huy hệ thống tổ chức rộng lớn của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể để đưa sách đến đoàn viên, hội viên và nhân dân.
Tám là, tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý khủng hoảng. Tổ chức kiểm tra thường xuyên và đột xuất đối với các lĩnh vực có nguy cơ cao. Mỗi nhà xuất bản phải có quy trình ứng phó sự cố, xử lý nghiêm sai phạm và rà soát lỗ hổng của cả hệ thống để phòng ngừa tái diễn.
Chín là, hình thành cơ chế điều phối chung trong toàn Đảng bộ. Đảng ủy Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể Trung ương cần nghiên cứu xây dựng đề án phát triển hoạt động xuất bản; tổ chức giao ban định kỳ, xây dựng cơ chế chia sẻ thông tin, cảnh báo rủi ro nhằm hình thành hệ sinh thái xuất bản có bản lĩnh chính trị và quản trị hiện đại.
Đổi mới để phụng sự nhân dân
Đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới với những yêu cầu ngày càng cao về tri thức, văn hóa, khoa học và công nghệ. Sự phát triển của mạng xã hội, nền tảng xuyên biên giới và trí tuệ nhân tạo làm cho thông tin lan truyền với tốc độ chưa từng có. Nhưng càng nhiều thông tin, xã hội càng cần những nguồn tri thức tin cậy, được kiểm chứng và định hướng bởi những giá trị đúng đắn.
Các nhà xuất bản trong Đảng bộ Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể Trung ương có lợi thế đặc biệt là gắn bó trực tiếp với các tầng lớp nhân dân. Nếu phát huy tốt lợi thế đó, các nhà xuất bản sẽ trở thành các trung tâm tập hợp tri thức, tổng kết thực tiễn, truyền bá giá trị và lan tỏa tiếng nói của nhân dân. Đổi mới hoạt động xuất bản vì thế không chỉ là yêu cầu thực hiện Chỉ thị số 04-CT/TW, mà còn là nhiệm vụ góp phần xây dựng Đảng, củng cố đồng thuận xã hội, phát triển văn hóa, con người Việt Nam và tăng cường sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc.
Giữ vững định hướng chính trị phải đi đôi với nâng cao chất lượng chuyên môn. Tăng cường kiểm soát phải gắn với khuyến khích sáng tạo. Mục tiêu cao nhất vẫn là xây dựng một nền xuất bản lành mạnh, chuyên nghiệp, nhân văn và hiện đại. Từ yêu cầu bảo đảm định hướng chính trị đến xây dựng hệ sinh thái tri thức phục vụ phát triển đất nước, các nhà xuất bản cần chủ động đổi mới tư duy, phương thức quản trị và mô hình hoạt động; phát huy bản sắc riêng, đồng thời tăng cường phối hợp để tạo thành sức mạnh chung. Đó là con đường để hoạt động xuất bản thực hiện tốt hơn sứ mệnh truyền bá tri thức, bồi đắp niềm tin, đưa chủ trương của Đảng đến với nhân dân và đưa tiếng nói, nguyện vọng chính đáng của nhân dân đến với Đảng, Nhà nước và toàn xã hội.
