Ba thập kỷ sau Đổi Mới 1986, Việt Nam đã vươn từ đói nghèo thành nước thu nhập trung bình. Nhưng mô hình tăng trưởng dựa vào khai thác tài nguyên, vốn đầu tư công và lao động giá rẻ đã chạm trần. Nhiều chuyên gia nhận định đã đến lúc cần một cuộc "đổi mới" lần thứ hai: đổi mới mô hình phát triển.
Dấu ấn lịch sử của Đổi Mới 1986
Đại hội VI của Đảng Cộng sản Việt Nam (12-1986) đã chính thức khởi xướng công cuộc Đổi Mới, chuyển nền kinh tế từ kế hoạch hóa tập trung sang cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Những cải cách đầu tiên như khoán sản phẩm trong nông nghiệp, thu hút đầu tư nước ngoài, xóa bỏ bao cấp đã phát huy hiệu quả ngay lập tức.
Theo Ngân hàng Thế giới, GDP bình quân đầu người của Việt Nam tăng từ khoảng 100 USD năm 1986 lên hơn 4.000 USD hiện nay. Tỷ lệ hộ nghèo giảm từ hơn 50% xuống còn dưới 5% trong cùng giai đoạn. Việt Nam trở thành hình mẫu thành công về chống đói nghèo và tăng trưởng kinh tế tại châu Á.
Vì sao mô hình cũ không còn phù hợp?
Mô hình tăng trưởng theo chiều rộng với yếu tố chính là vốn, lao động và tài nguyên đang bộc lộ những điểm nghẽn. Năng suất lao động của Việt Nam thuộc nhóm thấp ở ASEAN. Công nghiệp chế biến, chế tạo phụ thuộc nhiều vào gia công cho nước ngoài, giá trị gia tăng nội địa còn hạn chế.
Dân số đang già đi. Theo Tổng Cục Dân số, Việt Nam bước vào thời kỳ già hóa dân số từ năm 2011 và sẽ trở thành xã hội già vào năm 2038. Lợi thế dân số vàng sắp kết thúc. Trong khi đó, biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và cạnh tranh địa chính trị đặt ra yêu cầu cấp thiết về mô hình phát triển mới.
Đổi mới mô hình phát triển: những trụ cột mới
Cuộc cải cách lần này đòi hỏi thay đổi tư duy từ chính sách đến thực thi. Nền kinh tế cần chuyển từ dựa vào số lượng sang chất lượng, từ khai thác tài nguyên sang động lực năng suất, đổi mới sáng tạo. Chuyển đổi số, tăng trưởng xanh, kinh tế tuần hoàn được coi là những đột phá chiến lược.
Việt Nam đã cam kết trung hòa carbon vào năm 2050 tại Hội nghị COP26. Điều này kéo theo quá trình tái cơ cấu ngành năng lượng, phát triển điện gió ngoài khơi, điện mặt trời mái nhà và lưới điện thông minh. Đồng thời, cần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, gắn đào tạo với nhu cầu doanh nghiệp, thúc đẩy hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo.
Thể chế là then chốt
Kinh nghiệm quốc tế và chính lịch sử Đổi Mới cho thấy, thể chế tốt là nền tảng cho mọi cải cách. Việt Nam cần xây dựng chính phủ kiến tạo, tháo gỡ rào cản thủ tục hành chính, minh bạch hóa chính sách và tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh. Kinh tế tư nhân hiện đóng góp khoảng 45% GDP và cần được khuyến khích trở thành động lực chủ đạo.
Bài học lớn nhất của Đổi Mới 1986 không chỉ nằm ở các chính sách kinh tế, mà ở tinh thần dám nghĩ, dám làm, chấp nhận thử nghiệm. Trước bối cảnh mới, một lần nữa, Việt Nam cần sự quyết đoán, đột phá về tư duy để vượt qua rào cản phát triển, thực hiện mục tiêu trở thành nước phát triển thu nhập cao vào năm 2045.
